Pulo di Altamura

Ongeveer zes kilometer ten noorden van Altamura, op het Murgia-plateau op 477 meter boven zeeniveau, opent de aarde zich zonder waarschuwing. De Pulo di Altamura is een instortingsdoline: een verzakking van de kalksteenbodem die een cirkelvormige leegte heeft achtergelaten met een diameter van meer dan 700 meter en wanden die zo'n 90 meter loodrecht naar beneden vallen. Het is geen geleidelijke laagte, geen glooiing in het terrein — het is een abrupte onderbreking, alsof het landschap langs een precieze lijn eenvoudigweg heeft opgehouden te bestaan. De term "pulo" deelt dezelfde wortel met andere dolines in de streek, waaronder de Pulicchio di Gravina en de Pulo di Molfetta, en de etymologie ervan blijft onzeker: volgens een van de hypothesen gaat het terug op het woord "polo", het punt waar een rotatievlak zijn eigen as ontmoet, dat vervolgens door metonymie de hele vorm is gaan aanduiden.

Het verschijnsel behoort tot de karstgeologie van de Murgia, een gebied opgebouwd uit mesozoïsche kalksteen, doorsneden door breuken, holtes en ondergrondse drainagesystemen. Wanneer het dak van een ondergrondse holte het gewicht van het bovenliggende materiaal niet meer draagt, stort het in, en het resultaat aan de oppervlakte is precies dit: een amfitheater van levend gesteente, met verticale wanden waarin op verschillende hoogtes grotten opengaan. Sommige van deze holtes zijn te voet bereikbaar langs de binnenrand, andere vereisen speleologische uitrusting. De slokop op de bodem, waar regenwater verdwijnt naar het diepe karstsysteem, is alleen begaanbaar voor experts. De Pulo maakt deel uit van het Nationaal Park Alta Murgia (Parco Nazionale dell'Alta Murgia), opgericht in 2004, dat dit type morfologie beschermt samen met de mediterrane maquis en de omringende stenige weidegronden.

De grotten die zich langs de wanden openen, zijn niet alleen bewoond geweest door vleermuizen — vandaag een van de belangrijkste bewoners van de site. Archeologisch onderzoek heeft sporen van menselijke aanwezigheid uit de prehistorie gedocumenteerd, een teken dat deze holtes beschutting en hulpbronnen boden in een verder onbeschut landschap. De Murgia, met haar netwerk van grotten en dolines, is een van de Italiaanse gebieden met de langst gedocumenteerde continuïteit van menselijke aanwezigheid: Altamura zelf heeft, in een andere grot dan de Pulo, de resten opgeleverd van de Uomo di Altamura (de Mens van Altamura), een neanderthalerschedel opgesloten in het kalksteengesteente en gedateerd op meer dan 150.000 jaar geleden. De Pulo past in deze bredere context, als een van de knooppunten van een landschap dat altijd gunstige omstandigheden voor bewoning heeft geboden.

Tegenwoordig is de site te voet bereikbaar via rotsachtige paden die langs de rand lopen en gedeeltelijk naar de bodem afdalen, over een route van ongeveer zes kilometer met een totaal hoogteverschil van 328 meter. Er zijn geen permanente voorzieningen, noch noemenswaardige informatievoorzieningen. De stilte die men aan de rand van de doline aantreft, met het lichte gesteente onder de voeten en de leegte die zich naar beneden opent, behoort tot die categorie landschappen die geen bemiddeling behoeven.