Eremo di David Lazzaretti e Riserva del Monte Labbro

De Monte Labbro rijst op tot 1.193 meter op de zuidelijke flank van de Amiata in de provincie Grosseto, gescheiden van de hoofdtop van de uitgedoofde vulkaan door een landschap van open bergkammen en beukenbossen die geleidelijk plaatsmaken voor door de wind gestriemde grasvlakten. Het gebied valt binnen de Riserva Naturale del Monte Labbro, een beschermd natuurgebied dat bestuurlijk behoort tot de gemeente Santa Fiora, in de provincie Grosseto, en dat een van de meest onvervalste landschappelijke eenzaamheden van heel Zuid-Toscane bewaart. Van hierboven reikt de blik tot aan de Maremma en de zee, met op heldere dagen de herkenbare contouren van de Argentario, terwijl naar het noorden de massa van de Monte Amiata met zijn regelmatige vorm de horizon afsluit.

Op de top van de Labbro overleven de resten van wat in de negentiende eeuw het centrum was van een religieuze beweging van uitzonderlijke omvang voor deze streek. David Lazzaretti, geboren in Arcidosso in 1834 en van beroep voerman, begon na een reeks mystieke ervaringen een leer te verkondigen die christelijke elementen, sociale eisen en profetische visioenen met elkaar verbond. Op de Monte Labbro stichtte hij de Congregazione dei Fratelli dello Spirito Santo (Congregatie van de Broeders van de Heilige Geest) en liet hij een kerk en een achthoekige toren bouwen, bekend als de Torre Giurisdavidica, die het zichtbare symbool van zijn gemeenschap moest worden. De beweging trok duizenden volgelingen aan onder de boeren en armen van de Amiata, totdat Lazzaretti op 18 augustus 1878 tijdens een processie in Arcidosso door een geweerschot van de carabinieri werd gedood. Hij was vierenveertig jaar oud. Van het bouwwerk dat hij op de top wilde neerzetten, blijven vandaag de ruïnes van de toren en de funderingen van de kerk over, stenen die de tijd en de verwaarlozing aan het landschap hebben teruggegeven zonder ze helemaal te doen verdwijnen.

De paden die naar de Labbro klimmen, vertrekken vanuit verschillende richtingen, met routes van gemiddelde moeilijkheidsgraad die door het bos lopen voordat ze zich openen op de bergkammen. Het meest gevolgde traject heeft de vorm van een lus en maakt het mogelijk de top te bereiken door het hoogteverschil te combineren met panoramische stukken op de flank richting de Maremma. De plek maakt deel uit van de Cammino della Via Maremmana en van andere wandelroutes die de dorpen van Zuid-Toscane met elkaar verbinden, maar het aantal bezoekers blijft beperkt in vergelijking met de bekendere zones van de Amiata, zoals de flank van Abbadia San Salvatore of Castel del Piano. Deze afstand tot de belangrijkste routes maakt deel uit van het karakter van de plek: de stilte op de top is niet toevallig, maar wezenlijk.

De figuur van Lazzaretti heeft de Italiaanse geschiedenis op een schuine manier doorkruist. Antonio Gramsci schreef er in de jaren dertig over en herkende in de giurisdavidische beweging een voorbeeld van zuidelijke volksopstand — in de gramsciaanse betekenis van het woord, die ook het Toscaanse platteland omvatte — die zonder politieke leiding bleef om zich te kunnen ontwikkelen. Later plaatste de historicus Eric Hobsbawm hem onder de "sociale bandieten" en de boerenprofeten van het voor-industriële Europa. Die achthoekige toren, die nog altijd deels overeind staat tegen de hemel van de Amiata, is dus ook een document: van een tijd waarin de bergen van het binnenland van Italië toneel waren van sociale spanningen die de officiële geschiedschrijving vaak aan de rand heeft gelaten.