Chiese rupestri della Murgia Materana

De Murgia Materana is een kalksteenplateau dat zich uitstrekt voorbij de canyon van de Gravina, gescheiden van de stad door een leegte van rots en lucht. Hier, in de wanden van de gravina en in de spleten van het plateau, bewaren tientallen in de steen uitgehouwen kerken middeleeuwse fresco's die weinigen kennen en die de tijd met ongelijke welwillendheid heeft behandeld. Het zijn geen bouwwerken die aan het landschap zijn toegevoegd: ze zijn het landschap zelf, ontstaan door wegneming, van binnenuit gevormd door monastieke gemeenschappen die de rots kozen als grondstof, zowel voor onderdak als voor gebed.

De monastieke aanwezigheid van Grieks-Byzantijnse ritus, terug te voeren op de Basiliaanse monniken die tussen de vroege Middeleeuwen en de Normandisch-Zwabische periode in deze streken aankwamen, heeft een dichte en onregelmatige sporenreeks achtergelaten. De Cripta del Peccato Originale, waarschijnlijk uit de 8e of 9e eeuw, herbergt een fresco-cyclus die door onderzoekers is toegeschreven aan de zogenoemde Pittore dei Fiori di Matera (Bloemenschilder van Matera), een anonieme figuur wiens hand te herkennen is in de kleurkwaliteit en de compositie van de oudtestamentische scènes. De kerk van Santa Maria de Idris, uitgehouwen in de rotswand van de Sasso Caveoso en intern verbonden met de crypte van San Giovanni in Monterrone, toont daarentegen schilderlagen die te dateren zijn tussen de 12e en de 16e eeuw, een teken van langdurig en in de tijd veranderend gebruik.

Het Parco della Murgia Materana, opgericht in 1990 en tegenwoordig deel van het UNESCO-systeem dat de Sassi omvat, beschermt een gebied van ongeveer 8.000 hectare waarin de rotskerken samengaan met prehistorische nederzettingen, veedrijfpaden, karstformaties en een mediterrane vegetatie die in de droge maanden bijna minerale tinten aanneemt. De paden die het plateau doorkruisen maken het mogelijk veel van deze plekken te voet te bereiken, langs natuurlijke rotsbruggen en uitkijkpunten over de canyon waar de diepte van de Gravina zich visueel afmeet aan de verticale wanden die hem begrenzen.

Wat deze kerken onderscheidt van de meer bezochte monumenten van de stad is de toestand waarin ze verkeren: vaak zonder permanente kunstverlichting, met fresco's blootgesteld aan vocht en seizoensgebonden temperatuurschommelingen, in sommige gevallen alleen toegankelijk onder begeleiding. Deze kwetsbaarheid is geen gebrek aan behoud, maar een maatstaf van hun aard: plekken bedacht voor een intieme liturgie, nooit bestemd om mensenmassa's te herbergen. Het kalksteen waaruit ze bestaan absorbeert en weerspiegelt het licht anders naargelang het uur, en wat men 's ochtends ziet is niet precies wat men bij zonsondergang ziet.

De verhouding tussen deze uitgesneden bouwwerken en het omringende landschap is het gegeven dat zich het meest verzet tegen beschrijving. Van buitenaf kondigen veel kerken zich niet aan: een opening in de rots, wat sporen van pleisterwerk, het nauwelijks zichtbare profiel van een boog. Alleen van binnenuit onthult zich de maat van de ruimte, met uitgehouwen apsissen, kolommen die zijn blijven staan om het gewelf niet te laten instorten, nissen die votieflampen herbergden. De Murgia is geen openluchtmuseum in de gangbare betekenis van het woord: het is een gebied waarin het verleden niet is weggehaald en elders geplaatst, maar precies is gebleven waar het is ontstaan.