Volkstradities uit het Toscaanse platteland

De Toscane die bestudeerd wordt in kunstgeschiedenisboeken en de Toscane die zachtjes wordt doorgegeven op het platteland zijn haast twee gescheiden gebieden, die weliswaar op dezelfde landkaart samenvallen maar gescheiden blijven door een culturele afstand die maar zelden wordt overbrugd. Het immateriële erfgoed van de Toscaanse plattelandsgemeenschappen — seizoensrituelen, feesten die verbonden zijn aan de landbouwkalender, ambachtelijke werkwijzen, streektalen en volksgeloof — is eeuwenlang mondeling en via gebaren doorgegeven, onafhankelijk van de officiële cultuurkringen. Het is een erfgoed dat niet in schilderijenmusea wordt bewaard, maar in familieherinneringen, in de terugkerende gebaren tijdens de druivenoogst of de graandorsing, in dialectformules die van vallei tot vallei verschillen.

Het Florentijnse volkskundig onderzoek heeft in belangrijke mate bijgedragen aan de documentatie van deze diepe laag. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw hebben wetenschappers en instellingen — waaronder het Museo di Firenze (museum in Florence), een referentiepunt voor de regionale antropologische routes — een netwerk van demo-etno-antropologische musea in kaart gebracht, verspreid over het Toscaanse grondgebied. Veel van deze instellingen zijn ontstaan op initiatief van burgers en lokale verenigingen, nog voordat de academische erkenning volgde: een detail dat iets zegt over de aard van dit erfgoed, geworteld in een collectieve wil om niet verloren te laten gaan wat men had beleefd. Elk museum vertelt een eigen bijzonderheid: de leerbewerking in de Mugello, de borduurkunst in het Montalbano, de tradities rond de schapenherderij in de Apennijnse gebieden.

Wat de Toscaanse volksidentiteiten van het platteland onderscheidt van een algemene regionale folklore is hun fijnmazigheid. Er bestaat geen eenduidige Toscaanse boerentraditie, maar een sterrenbeeld van lokale microculturen die de morfologische verscheidenheid van het gebied weerspiegelen: de Maremma heeft andere gebruiken en symbolische figuren ontwikkeld dan de Garfagnana of de Chianti, en zelfs geografisch nabijgelegen gemeenschappen hebben verschillen behouden in liederen, kledij en feestkalenders. Deze versnippering is geen verarming: het is het spoor van een geschiedenis van gemeenschappen die zich op eigen wijze hebben georganiseerd, met eigen middelen en beperkingen.

De relatie tussen deze tradities en het heden is, zoals vaak het geval is, ambivalent. Sommige gebruiken zijn hersteld en teruggegeven aan het openbare leven via reconstructies en festivals — van de Giostra del Saracino in Arezzo tot de Palio van Siena, tot de kleinere feesten rond de landbouwcycli — met uitkomsten die schommelen tussen getrouwe bewaring en omvorming tot spektakel. Andere zijn in de schaduw gebleven, bewaard door oudere gemeenschappen of door onderzoekers die de herinnering hebben vastgelegd in archieven en publicaties. Het onderscheid tussen deze twee vormen is niet onbeduidend: het verandert de manier van doorgeven, het publiek, de betekenis die de praktijk behoudt voor wie haar uitvoert.

Wat het volkskundig onderzoek duidelijk heeft gemaakt, is dat dit erfgoed geen restant uit het verleden is dat op uitsterven wacht, maar een kennissysteem — agronomisch, meteorologisch, medisch, sociaal — dat eeuwenlang een antwoord heeft geboden op specifieke materiële omstandigheden. Om de innerlijke logica ervan te begrijpen is een blik nodig die verder gaat dan het schilderachtige oppervlak van kostuum en feest, om in die praktijken een vorm van aanpassingsgerichte rationaliteit te herkennen. Het is in die zin dat het Toscaanse platteland een observatieveld van zeldzame dichtheid blijft bieden voor iedereen die zich bezighoudt met de geschiedenis van mentaliteiten en materiële culturen.