Rocchetta Mattei

In de heuvels van de Apennijnen bij Bologna, in de gemeente Grizzana Morandi, staat een gebouw dat in geen enkele gevestigde architectonische categorie past. De Rocchetta Mattei werd vanaf 1850 bedacht door graaf Cesare Mattei — arts, homeopaat, en een prominente en controversiële figuur van het negentiende-eeuwse positivisme — als privéwoning en tegelijk als manifest van een wereldbeeld. Mattei gaf geen opdracht voor een representatief palazzo, noch voor een landhuis: hij wilde iets dat nog niet bestond, en dat elders waarschijnlijk niet had kunnen bestaan.

Het gebouw dat in de daaropvolgende decennia vorm kreeg, verenigt met innerlijke consistentie wat de architectuurtheorie doorgaans uit elkaar zou houden. Kantelen torens met een middeleeuwse inslag staan naast binnenplaatsen in Moorse stijl, met hoefijzerbogen en stucdecoraties die verwijzen naar het Alhambra van Granada; kapellen met een gotische opzet bestaan naast ruimtes waarin de Liberty-stijl zichzelf als het ware vooruitloopt. Het resultaat is geen wanorde, maar een systeem dat coherent is met de logica van zijn bedenker: Mattei was ervan overtuigd dat schoonheid, net als gezondheid, voortkwam uit het evenwicht tussen verschillende krachten. De Rocchetta was in die zin ook een therapeutische metafoor.

Bij de dood van de graaf, in 1896, wisselde het eigendom meermaals van hand, tot het terechtkwam in een lange periode van verwaarlozing die het grootste deel van de twintigste eeuw duurde. De decennia van verval lieten diepe sporen na op de structuur: gedeeltelijke instortingen, vochtinsijpeling, verslechtering van het stucwerk en de gedecoreerde oppervlakken. De Rocchetta bleef in deze staat totdat de Fondazione Cassa di Risparmio di Bologna — vandaag Fondazione Carisbo — een restauratie in meerdere fasen op touw zette, waardoor de ruimtes geleidelijk weer toegankelijk werden voor publiek. De werkzaamheden, die eerst de middeleeuwse en renaissancistische delen betroffen en meer recent de Arabisch-Moorse vleugel, zijn op sommige delen van het gebouw nog altijd gaande.

Wat de restauratie aan het licht heeft gebracht, is een gelaagd interieur, waarin elke zaal een fase van de bouw en een nuance van het denken van de opdrachtgever vertelt. De achthoekige kapel, met haar doorboorde koepel die het licht zorgvuldig filtert, is misschien de ruimte waarin de oorspronkelijke intentie het duidelijkst afleesbaar is. Elders getuigen fresco's en keramische bekleding van de veelheid aan ambachtslieden die betrokken waren en van de circulatie van beeldende modellen die door het Europa van het einde van de negentiende eeuw ging, zonder rekening te houden met grenzen van stijl of natie.

Het landschappelijke kader draagt bij aan het karakter van de plek. De Rocchetta rijst op boven een rotspunt die uitkijkt over het dal van de Reno, op een plek die Mattei met bewuste scenografische bedoeling koos: het gebouw moest van ver zichtbaar zijn, en tegelijk ver kunnen kijken. Vandaag, met toegang op afspraak, behoudt het bezoek een besloten karakter waardoor het gebouw zonder de afleiding van menigten kan worden ervaren — een omstandigheid die zich zelden voordoet bij plekken met een dergelijke historische complexiteit.