Ricetto di Candelo

In het Biellese, op enkele kilometers van de hoofdstad, herbergt de gemeente Candelo een bouwwerk dat in Italië weinig gelijken kent: een middeleeuws ricetto (versterkte graanschuur) dat tot ons is gekomen in een staat van bewaring die voor bouwwerken van deze ouderdom zelden wordt aangetroffen. Het Ricetto di Candelo werd gebouwd tussen de 13e en 14e eeuw, niet op initiatief van een heer of adellijk geslacht, maar op rechtstreeks initiatief van de plaatselijke gemeenschap. De bewoners van het gebied organiseerden zich zelfstandig om een gezamenlijke verdedigingsruimte te bouwen waar de landbouwvoorraden — vooral de wijn — in tijden van gevaar veilig konden worden opgeslagen. Deze gemeenschappelijke oorsprong, zonder enige feodale bemiddeling, is het eerste wat de plek onderscheidt van elk ander versterkt dorp in de regio.

Het bouwwerk heeft een vijfhoekige plattegrond en is opgebouwd rond een net van smalle, regelmatige steegjes, omzoomd door kelders en opslagruimtes gebouwd van rivierkeien. De omringende muren, robuust en compact, volgen de onregelmatige omtrek van de heuvel waarop het ricetto is gebouwd, en passen zich aan het terrein aan zonder ooit de samenhang van het geheel te verliezen. Binnenin volgen de cellae — de kleine bouweenheden bestemd voor het bewaren van voorraden — elkaar op met een bijna seriële logica, elk in eigendom van een andere familie, elk onderdeel van een systeem dat alleen in zijn geheel functioneerde. Het resultaat is een architectuur die geen enkele individuele macht viert, maar een vorm van collectieve organisatie van het gebied zichtbaar maakt.

Tegenwoordig is het Ricetto te voet te doorkruisen, en de stilte die er op gewone uren heerst, geeft iets terug van zijn oorspronkelijke aard als ruimte gescheiden van de buitenwereld. De kelders zijn deels nog in gebruik voor de wijnbereiding, en in sommige seizoenen verspreidt de geur van de most zich tussen de stenen. De tijd lijkt er in een ander tempo te verlopen dan in het dorp eromheen: niet als enscenering, maar omdat de middeleeuwse stedenbouwkundige structuur — met haar doodlopende steegjes, kleine afmetingen en stenen overal — de pas en de blik fysiek een ander ritme oplegt. Het is een plek die traagheid vraagt, niet als retorische uitnodiging, maar als noodzakelijke voorwaarde om erdoorheen te kunnen gaan.