Gravina di Puglia — de gravina

De gravina die de stad haar naam geeft, is een karstinsnijding van tientallen meters diep, uitgesleten in het kalksteen van de Murgia door de gelijknamige beek in de loop van millennia. Het resultaat is een canyon die het grondgebied van Gravina in Puglia doorsnijdt — een gemeente in de metropolitane stad Bari, gelegen op ongeveer 56 kilometer van de hoofdstad en 30 van Matera — en die het historische centrum met een scherpe, bijna geometrische verticale snede scheidt van het omliggende platteland. De vlakke, open Murgia-hoogvlakte houdt onaangekondigd op: de rotswanden dalen steil af naar de bodem van de kloof, waar de beek het spoor van haar millennialange werk heeft achtergelaten.

Die onderbreking in het landschap is nooit alleen een morfologisch gegeven geweest. De eerste menselijke nederzettingen in het gebied gaan terug tot het paleolithicum, en al in de ijzertijd bestond er een aanzienlijke nederzetting op de heuvel van Botromagno, in de nabijheid van de huidige bebouwde kern. Toen latere verwoestingen — door de Visigoten en Vandalen in de 5e eeuw na Christus — de nederzettingen op het plateau onveilig maakten, trokken de bevolkingsgroepen de kloof in, richtten natuurlijke grotten in als woningen en groeven nieuwe uit in het tufsteen. Uit die noodzaak ontstond de zogenoemde rotsbeschaving (civiltà rupestre), die op de bodem en langs de wanden van de gravina beschilderde kerken, woonruimtes en hele dorpen in de rots achterliet. De bewoningscontinuïteit die daaruit voortkwam, strekt zich zonder noemenswaardige onderbrekingen uit van de prehistorie tot de middeleeuwen.

Als je vandaag de paden bewandelt die langs de wanden van de canyon naar beneden lopen, doorloop je die gelaagdheid rechtstreeks. De rotskerken — waaronder de kerk van de Padre Eterno, ook bekend als *Deesis*, uitgehouwen in de rotswand — bewaren sporen van fresco's en van een devotie die zich aanpaste aan de steen nog voordat er bewerkte steen was. De bodem van de canyon, te voet bereikbaar, biedt een omgekeerd perspectief ten opzichte van dat van het historische centrum: van daar kijk je omhoog, naar de randen van de kloof waarop de bebouwde kern zich verdicht, en de afstand tussen de twee niveaus — dat van het stadsleven en dat van de levende rots — wordt met het blote oog meetbaar.

Het landschap van de gravina werkt met contrasten. Aan de oppervlakte strekt de Murgia Alta zich uit in een sobere geometrie van akkers en weiden; dan geeft de bodem het op, en neemt de leegte van de canyon de ruimte in met een fysieke aanwezigheid die geen bemiddeling toestaat. Die breuk in de bodem heeft de vorm van de stad bepaald, de richting van haar straten, de positie van haar bruggen — waarvan de bekendste, de Ponte Acquedotto, de twee kanten van de kloof verbindt met een boog die de 37 meter hoogte benadert. De relatie tussen de bebouwde kern en de kloof is nooit een kwestie van eenvoudige nabijheid geweest: het was, door de eeuwen heen, een vorm van wederzijdse afhankelijkheid.