Eremo di Fonte Avellana

Aan de voet van de Monte Catria, op 700 meter hoogte, in de gemeente Serra Sant'Abbondio in de provincie Pesaro en Urbino, staat een kloostercomplex dat bijna elf eeuwen ononderbroken geschiedenis met zich meedraagt. De oorsprong van Fonte Avellana gaat terug tot circa 980, toen enkele kluizenaars deze beboste hellingen kozen om de eerste retraitecellen te bouwen. De spiritualiteit die de ontwikkeling ervan richting gaf, was die van San Romualdo di Ravenna, stichter van de camaldulenzer benedictijnse congregatie, die in die jaren actief was in de directe omgeving — Sitria, de Monte Petrano, San Vincenzo al Furlo — en een stempel drukte die het karakter van de kluis voor de eeuwen daarna zou bepalen.

Het moment van de grootste invloed op de geschiedenis van het westerse monnikendom valt samen met het priorschap van San Pier Damiani, die de gemeenschap in de 11e eeuw leidde en van Fonte Avellana een van de drijvende centra van de middeleeuwse kloosterhervorming maakte. Onder zijn leiding was de kluis niet alleen een plek van gebed en boetedoening, maar ook een intellectueel en spiritueel referentiepunt dat in dialoog kon gaan met de grote vraagstukken van de Kerk van zijn tijd. Die periode liet architectonische en culturele sporen achter die het complex tot op de dag van vandaag herkenbaar bewaart: de romaans-gotische kerk uit de 12e eeuw, de crypte, het kapittel, de kloostergang, de refter en het scriptorium — ruimten die samen de functionele opbouw van een middeleeuwse kloostergemeenschap laten zien.

Het scriptorium verdient een afzonderlijke beschouwing. De zaal was ontworpen als een zonnewijzer, zodat het natuurlijke licht de uren van het dagelijkse werk van de monnik-kopiisten markeerde, die zich bezighielden met het overschrijven van klassieke Griekse en Latijnse teksten op perkament en met het vervaardigen van verluchte handschriften. Die functie — kopiëren, bewaren, doorgeven — was zowel handwerk als geestelijke daad, volgens de Regel van Sint-Benedictus. De manuscripten die in de loop der eeuwen werden vervaardigd en verzameld, vormen nog altijd de kern van een bibliotheek van uitzonderlijke historisch-documentaire waarde.

De aanwezigheid van Dante Alighieri in Fonte Avellana in 1311 behoort tot de gevestigde overlevering, en het is de dichter zelf die de herinnering ervan vastlegt in het eenentwintigste canto van het Paradiso. Hier beschrijft Pier Damiani, verschenen in de sfeer van Saturnus, de plaats van zijn kluizenaarsleven met verzen die geografisch precies zijn: «Tra due liti d'Italia surgon sassi / e non molto distanti a la tua patria / tanto che troni assai suonan più bassi / e fanno un gibbo che si chiama Catria / di sotto al quale è consecrato un ermo / che suole esser disposto a sola latria». De Catria, de bergrug, de kluis: Dante duidt niet aan, hij noemt. Dat citaat heeft de eeuwen samen met de kluis doorstaan en gaf haar een literaire dimensie die zich over de religieuze dimensie heen legt zonder die te verdringen.

De geschiedenis van Fonte Avellana kende ook gedwongen onderbrekingen: de napoleontische opheffingen van 1810 en die welke volgden op de eenmaking van het Koninkrijk Italië in 1866 verdreven de camaldulenzer monniken, die later terugkeerden om het complex te beheren. In maart 1982 verhief Johannes Paulus II de abdijkerk tot de waardigheid van kleine basiliek. Het klooster is vandaag te bezoeken en herbergt nog altijd een actieve kloostergemeenschap, een omstandigheid die de continuïteit tussen de oorspronkelijke functie van de plek en het huidige gebruik ervan levend houdt.