Bussana Vecchia

Op 23 februari 1887, om zes uur 's ochtends, trof een aardbeving met een geschatte magnitude van rond de 6,7 West-Ligurië met volle kracht. Het epicentrum lag op zee, voor de kust van Diano Marina, maar de schokgolf bereikte met kracht het achterland van Sanremo, en Bussana — een middeleeuws dorp op een heuvelrug op ongeveer 200 meter boven zeeniveau — was een van de zwaarst getroffen plaatsen. De gewelven van de kerk van Sant'Egidio stortten in tijdens de vroege ochtendmis en bedolven de gelovigen onder het puin. Het aantal doden in het dorp was hoog. De overlevenden trokken naar het dal en keerden niet terug: de gemeente bouwde een nieuwe nederzetting lager op de helling, Bussana Nuova, en het oude dorp bleef verlaten, overgelaten aan de begroeiing en het langzame verbrokkelen van de steen.

Bijna zeventig jaar lang bleef Bussana Vecchia in die staat van bevroren tijd die oude foto's met precisie weergeven: muren zonder dak, bogen doorbogen onder het gewicht van de jaren, de klokkentoren van Sant'Egidio nog rechtop als verticaal baken in een horizontaal landschap van puin. Pas in de jaren zestig van de twintigste eeuw begon het dorp weer bewoond te worden, niet door een beslissing van de overheid maar op initiatief van kunstenaars en ambachtslieden uit verschillende delen van Europa. De schilder Clizia, kunstenaarsnaam van Mario Giani, wordt beschouwd als een van de eersten die zich rond 1961 blijvend tussen die ruïnes vestigde. Anderen volgden, aangetrokken door het idee van een collectief atelier dat zich onttrok aan de logica van de markt en de conventionele stedenbouw.

De herbewoning voltrok zich in een juridisch grijs gebied dat nooit volledig is opgelost. De oorspronkelijke bewoners van Bussana Nuova claimden lange tijd het eigendom van de verlaten panden, terwijl de gemeente Sanremo de gebouwen als bouwvallig en onbewoonbaar beschouwde. De kunstenaars die zich er vestigden, werkten decennialang in die grijze zone, en herstelden op eigen kosten muren en daken zonder reguliere bouwvergunningen te kunnen krijgen. Deze spanning heeft de hele recente geschiedenis van het dorp doortrokken en zijn karakter mede bepaald: een gemeenschap die haar identiteit ook heeft opgebouwd door weerstand te bieden aan de gewone procedures.

Vandaag herbergt Bussana Vecchia ateliers voor keramiek, beeldhouwkunst, schilderkunst en goudsmeedwerk, galerieën ingericht in vroegere woonruimtes, expositieruimtes die direct uitkomen op de stenen steegjes. De kerk van Sant'Egidio, met haar dakloze middenschip en muren bedekt met spontane begroeiing, blijft het visuele en symbolische middelpunt van het dorp: ze is niet gerestaureerd in de conventionele zin van het woord, en die keuze — of die onmogelijkheid — geeft haar een architecturale aanwezigheid die geen enkele restauratie had kunnen evenaren. De caruggi (nauwe steegjes) klimmen smal omhoog naar de top van de heuvelrug, met steunbogen die over de weg lopen en werkplaatsen die zich rechtstreeks openen op het voetpad.

De spanning tussen ruïne en bewoning is het blijvende kenmerk van Bussana Vecchia. Het is geen gerestaureerd dorp en geen openluchtmuseum: het is een plek waar de historische breuklijn zichtbaar is gebleven, waar de aardbeving van 1887 en de herbewoning uit de jaren zestig samenkomen in hetzelfde muurwerk. Deze gelaagdheid — middeleeuws, door een aardbeving onderbroken, en vervolgens opnieuw uitgevonden door een internationale gemeenschap van ambachtslieden — maakt Bussana Vecchia tot een moeilijk te classificeren geval in de geografie van de Italiaanse dorpen, en misschien is het net die moeilijkheid die het zo blijvend aanwezig maakt in de herinnering van iedereen die het ooit heeft bezocht, al was het maar één keer.