Altomonte en de traditie van olijfpersen en molens

Altomonte ligt op 455 meter boven zeeniveau, in dat deel van de Valle dell'Esaro dat de vlakte van Sibari scheidt van de zuidelijke uitlopers van het Parco Nazionale del Pollino. Vanuit deze positie heeft het dorp in de provincie Cosenza eeuwenlang een landbouwgebied van opmerkelijke vruchtbaarheid bestuurd, waar de olijventeelt en de graanverbouw geen marginale activiteiten waren, maar het economische ruggengraat van de hele gemeenschap. Het landschap rond het historische centrum draagt nog altijd de sporen van dat productiesysteem: terrassen, tracés van landelijke wegen, en de structuren — vaak gereduceerd tot ruïnes of opgenomen in latere gebouwen — die ooit olijfpersen en water- of dierkrachtmolens huisvestten.

De aanwezigheid van deze installaties was niet toevallig. De Esaro en zijn kleinere zijrivieren leverden de nodige drijfkracht voor het malen van graan, terwijl de wijdverspreide olijfgaarden op de heuvelhellingen een over het gebied verdeeld netwerk van olijfpersen noodzakelijk maakten. Olie en meel waren de twee waren die de ruilverhoudingen, de landbouwcontracten en in grote mate het dagelijkse dieet bepaalden. De productie ervan vereiste technische vaardigheden die van generatie op generatie werden doorgegeven, en een nauwkeurige kennis van de seizoenscycli: de olijvenoogst tussen november en januari, het malen van graan in de maanden na de zomeroogst. Deze kalender bepaalde het ritme van het dorp met een regelmaat die de moderne economie geleidelijk heeft uitgehold.

Het Museo Civico (stedelijk museum), ondergebracht in het voormalige dominicaanse klooster naast de Chiesa di Santa Maria della Consolazione — een gotisch-Anjougebouw uit de veertiende eeuw, gesticht op initiatief van de familie Sangineto — bewaart vondsten die deze productielagen laten aflezen, naast de schilderkunstige meesterwerken die worden toegeschreven aan Simone Martini en Bernardo Daddi. Het naast elkaar bestaan, binnen dezelfde kloosterruimte, van kunstwerken uit aristocratische opdracht en documentatie van het materiële leven van het gebied weerspiegelt de complexiteit van een dorp dat nooit slechts een feodale voorpost was, maar een centrum met een eigen economische en sociale structuur.

Wat er rest van de historische olijfpersen en molens van Altomonte laat zich niet gemakkelijk vatten in een vaste route: het gaat om verspreide aanwezigheden, vaak zonder aanduiding, die om een aandachtige lezing van het gebied vragen eerder dan om een conventioneel begeleid bezoek. Juist dit kenmerk onderscheidt Altomonte van veel andere dorpen in het binnenland van Calabrië: de rurale cultuur rond olie en het malen van graan is niet apart van de context gemusealiseerd, maar blijft afleesbaar in het landschap als een levend residu, in de droogstenen muren, in de waterafvoerkanalen, in de versleten stenen van de drempels.