Tratturi van Castel del Monte en de transumanza

Castel del Monte ligt op 1346 meter hoogte aan de zuidflank van de Gran Sasso, in het hart van het gelijknamige nationale park, in de provincie L'Aquila. Het dorp is opgetrokken uit grijze kalksteen, met smalle steegjes die omhoog leiden naar een kerk en een middeleeuws kasteel, en kijkt uit over de hoogvlaktes van de Rocche — een open, winderig landschap dat geen overbodige versiering toelaat. Juist deze geografische soberheid heeft eeuwenlang de bestemming van deze plek bepaald: niet landbouw, maar schapenhouderij, en daarmee de transumanza (de seizoensgebonden verplaatsing van kuddes tussen zomer- en winterweiden).

De tratturi (grasbegroeide veedriften) die vanuit dit gebied vertrokken, waren grastracés met een vastgelegde breedte — 111 meter volgens de Napolitaanse maat van de "miglio regio" — waarlangs de kuddes twee keer per jaar trokken tussen de zomerweiden van de Apennijnen en de winterweiden van de Tavoliere delle Puglie. De belangrijkste tratturo in dit gebied was de Tratturo Magno, ook wel L'Aquila–Foggia genoemd, een van de langste van het hele Italiaanse tratturi-netwerk, met een lengte van ongeveer 244 kilometer. Het waren geen eenvoudige paden: het waren infrastructuren die door de Bourbonse staat werden erkend, aan regelgeving onderworpen, bewaakt door douaneposten en elk seizoen begaan door tienduizenden dieren.

Langs deze corridors bewogen zich niet alleen dieren en herders, maar ook waren, munten, woorden. Dialecten vermengden zich, recepten werden uitgewisseld, culten kruisten elkaar. De transumante herder van Castel del Monte was geen marginale zwerver: hij was vaak eigenaar van omvangrijke kuddes, in rechtstreeks contact met de Apulische handelaren en met de instellingen van het koninkrijk. De economie van wol en schapenkaas — met name de canestrato, die in dit gebied nog altijd wordt bereid — had een belang dat zich op interregionale schaal liet meten.

In 2019 werd de mediterrane transumanza, met een doorslaggevende bijdrage van de gemeenschappen van de centrale Apennijnen waaronder die van Castel del Monte, opgenomen in de Representatieve Lijst van het Immaterieel Cultureel Erfgoed van de UNESCO, in een gezamenlijke aanvraag van Italië, Griekenland en Oostenrijk. Deze erkenning bevestigde formeel wat het lokale collectieve geheugen al bewaarde: dat de seizoensgebonden tocht van de kuddes een systeem was van kennis, praktijken en sociale relaties, mondeling overgedragen van generatie op generatie, niet te herleiden tot louter een economische dimensie.

Tegenwoordig zijn de tratturi deels verdwenen onder ploegvoren en infrastructuur, deels overleven ze als sporen in het landschap — lijnen van hoger gras, lichte glooiingen in de bodem, plaatsnamen die standhouden in de kadasterkaarten. Rond Castel del Monte zijn sommige van deze wegen nog altijd te voet begaanbaar, en het dorp bewaart in zijn woonarchitectuur de sporen van een rijkdom die op wol werd gebouwd: bewerkte stenen portalen, huizen die ruimer zijn dan voor een bergdorp nodig zou zijn, kerken met interieur dat getuigt van niet onbemiddelde opdrachtgevers. De transumanza is in de loop van de twintigste eeuw opgehouden de dominante economische praktijk te zijn, maar het landschap dat zij heeft voortgebracht — fysiek en immaterieel tegelijk — blijft leesbaar voor wie weet waar te kijken.