Necropoli di Pantalica

In het hart van het binnenland van Siracusa, waar de rivier Anapo en de beek Calcinara in de loop der eeuwen een kloofstelsel met verticale wanden hebben uitgesleten, ligt een van de meest uitgestrekte prehistorische grafcomplexen van het Middellandse Zeegebied. Het plateau van Pantalica, ingesloten tussen deze twee waterlopen, herbergt meer dan vijfduizend rotsgraven — zogeheten grotticelle artificiali (kunstmatige rotsholtes) — die rechtstreeks zijn uitgehouwen in de kalkstenen wanden van de steile hellingen. Hun datering omvat een periode van ongeveer zes eeuwen, van de 13e tot de 8e eeuw voor Christus, overeenkomend met de late bronstijd en de vroege ijzertijd, toen het plateau de zetel was van een inheemse nederzetting van regionaal belang.

De graven zijn verdeeld over afzonderlijke kernen, elk met een eigen topografische ligging: Filiporto, San Nicolicchio en San Pietro zijn de belangrijkste groeperingen, gelegen langs de verschillende zijden van de kloof. De vorm van de rotsholtes — een ovale opening die toegang geeft tot een kamer, uitgehouwen met stenen of metalen werktuigen — is in de loop van de tijd vrijwel onveranderd gebleven, terwijl de afmetingen variëren naargelang de status van de overledene en de periode van aanleg. Het geheel levert een funerair landschap op van een schaal die moeilijk in één bezoek te vatten is: de wanden, doorboord met openingen, strekken zich honderden meters in de hoogte uit en vormen een gelaagdheid die tegelijk architectonisch en chronologisch is.

Het gebied valt binnen de Riserva Naturale Orientata Valle dell'Anapo (natuurreservaat van de Anapo-vallei), opgericht in 1997 en beheerd door de Azienda Foreste Demaniali della Regione Siciliana (het regionale Siciliaanse boswezen). Het reservaat strekt zich uit over de gemeenten Sortino en Ferla, in de provincie Siracusa, en het gebied omvat eucalyptusbossen, mediterrane maquis en stroken oevervegetatie langs de loop van de Anapo. De paden die door het reservaat lopen, maken het mogelijk de verschillende kernen van de necropolis te voet te bereiken, met wisselende hoogteverschillen en routes die op sommige stukken het traject volgen van een oude smalspoorlijn, die na de Tweede Wereldoorlog buiten gebruik werd gesteld. In 2005 heeft UNESCO Pantalica tot wereldrelict verklaard, opgenomen in dezelfde inschrijving als de Eolische Eilanden binnen het serial site genaamd "Siracusa e le rocce rupestri di Pantalica".

De afstand tot de belangrijkste verkeersaders en de noodzaak om aanzienlijke stukken van het gebied te voet af te leggen, hebben de plek behoed voor massatoerisme. Wie Pantalica bereikt, loopt door een stilte die door de rotswanden wordt versterkt, met graafopeningen die zich op verschillende hoogten boven het hoofd openen, sommige bereikbaar, andere ontoegankelijk zonder klimmateriaal. Het ontbreken van uitgebreide informatievoorzieningen langs de paden laat het landschap in zijn essentiële vorm, waarbij het begrijpen van de plek grotendeels afhangt van de voorbereiding van de bezoeker. De ruimere geografische context — de Val di Noto met haar barokke centra, Siracusa met haar Griekse en Romeinse erfgoed — biedt een historisch kader waarbinnen Pantalica de oudste en minst bezochte laag vertegenwoordigt.