Maestri liutai di Bisignano

In de wijk Giudecca, in Bisignano — een gemeente in de provincie Cosenza, gelegen op de heuvels die uitkijken over de vallei van de Crati — kent de houtbewerking voor de bouw van snaarinstrumenten een gedocumenteerde geschiedenis die minstens teruggaat tot de achttiende eeuw. Het gaat hier niet om een vage traditie: de *Dictionnaire Universel des Luthiers* van René Vannes, in 1951 uitgegeven in Brussel, noemt uitdrukkelijk meester Vincenzo De Bonis I (1780–1850) als telg van een familie wier activiteit vanaf die datum ononderbroken is gedocumenteerd. De musicaal-akoestisch onderzoeker en historicus van de vioolbouwkunst Gioacchino Pasqualini omschreef de familie De Bonis als de "oudste liutaio-dynastie van Italië", een kwalificatie die niet zozeer verwijst naar een roemrijke primeur, maar naar een kwestie van archivering: als de schriftelijke bronnen verder terug zouden reiken, zou het geslacht vermoedelijk nog ouder blijken.

De wortels van deze traditie liggen, volgens de lokale overlevering, in de joodse aanwezigheid in de wijk Giudecca, waar de werkplaatsen voor de bouw van snaarinstrumenten al in de middeleeuwen geconcentreerd waren. De band tussen joodse gemeenschappen en de vioolbouwkunst is niet uniek voor Bisignano — men treft haar aan in verschillende centra van Zuid-Italië — maar hier heeft zij een ononderbroken spoor nagelaten, verankerd in de materialen, de technieken en de familienamen. In de werkplaats van de wijk werd het hout gekozen, gerijpt en behandeld met harsen en vernissen volgens intern overgeleverde procedures: elk constructie-element, inclusief de decoraties en het inlegwerk, werd ontworpen in functie van de akoestische respons van het instrument, niet als een van de klank losstaand ornament.

Vincenzo De Bonis, overleden in december 2013, vormt de laatste gedocumenteerde schakel in deze keten. Wie hem in de jaren zeventig van de twintigste eeuw kende — en een artikel van Lia Sogri, gepubliceerd in *Calabria Illustrata* in 1972-73, biedt daarvan een rechtstreeks getuigenis — beschrijft een ambachtsman die instrumenten bouwde waarvan de lijnen onderling verschilden, elk beantwoordend aan een nauwkeurige berekening van verhoudingen en materialen. Het zeldzame, methodisch gerijpte hout en de vernissen van niet-gestandaardiseerde samenstelling maakten deel uit van een kennis die niet via handboeken werd overgedragen, maar door observatie en langdurige praktijk.

Bisignano past in een regionale context — de provincie Cosenza — waar de ambachtelijke vioolbouwkunst van oudsher meerdere actieve centra heeft gekend, waaronder Acri, Scilla en Rende. Maar het bijzondere van Bisignano schuilt in de familiale continuïteit en de vroege documentatie, elementen die dit verhaal onderscheiden van een verspreid en anoniem ambacht. Dat een kleine Calabrische stad wordt vermeld in een internationaal woordenboek van de vioolbouwkunst, midden twintigste eeuw uitgegeven, is op zich al een gegeven dat de omvang van die aanwezigheid meet.