Fonti del Clitunno

Langs de via Flaminia, iets ten noorden van Spoleto, komt de Clitunno met een bescheidenheid uit de aarde die schril afsteekt bij de roem die de rivier door de eeuwen heeft vergaard. De karstbronnen ontspringen op meerdere plaatsen en voeden een klein, heldergebodemd meertje, waar het licht breekt voordat het de grindbedding bereikt. De rivier die hieruit ontstaat is een zijrivier van de Topino, die op haar beurt uitmondt in de Tiber: een bescheiden traject op de kaart, maar een dat zwaar weegt in het collectieve geheugen van het antieke Italië.

Vergilius schreef erover in de Georgica, Plinius de Oudere beschreef de wateren met bewondering in zijn brieven, en eeuwen later hield Byron er halt tijdens zijn reis door Italië en wijdde enkele terzines van Childe Harold's Pilgrimage aan de bron. Deze literaire aandacht door de tijd heen is geen toeval: de plek bezit een kwaliteit van stilstand, ontstaan uit de combinatie van stilstaand water, dichte begroeiing en een stilte die alleen wordt onderbroken door de beweging van de strominkjes. Witte populieren en treurwilgen omzomen de oevers, hun spiegelbeelden verweven met die van de lucht op een oppervlak dat met elk uur van de dag van aanzien verandert.

In de oudheid werden de wateren van de Clitunno als heilig beschouwd en werd hun een zuiverende kracht toegeschreven. De witte ossen die er dronken waren bestemd voor de offers in de tempels van Rome, en hun witheid werd, volgens de overlevering, toegeschreven aan de eigenschappen van het water zelf. Langs de oevers stonden tempels en zuilengangen, waarvan geen directe sporen resteren, maar waarvan het bestaan in Latijnse bronnen is gedocumenteerd.

Op enkele honderden meters van de bronnen staat het Tempietto del Clitunno, een gebouw van beperkte omvang waarover de geschiedschrijving lang heeft gedebatteerd: eeuwenlang gold het als een Romeinse tempel, tegenwoordig wordt het geclassificeerd als een vroegchristelijk bouwwerk, te dateren tussen de 5e en de 7e eeuw na Christus. In 2011 nam de UNESCO het op in de Werelderfgoedlijst, als onderdeel van het seriële erfgoedsite van de Longobarden in Italië, waarmee de culturele gelaagdheid van het gebied werd erkend. De gevel met Corinthische zuilen en het driehoekige tympaan grijpen terug op het klassieke architecturale vocabulaire, aangepast aan een christelijke functie: een overgang van vormen die de overgang tussen twee tijdperken in één beeld samenvat.

Het park dat de bronnen vandaag omringt, maakt het mogelijk de oevers te voet te verkennen, de contouren van het water volgend tussen bruggetjes en begroeiing. Traagheid is de juiste maat voor deze plek: ze biedt geen spektakel, maar een voortdurende, stille aanwezigheid, die van wateren die al millennia met dezelfde regelmaat stromen, onverstoorbaar door de geschiedenis die zich er omheen heeft afgezet.