Chianalea

Chianalea is het oudste deel van Scilla, in de gemeente in de provincie Reggio Calabria die de punt van de Laars afsluit voordat het land plaatsmaakt voor de Straat van Messina. Het is geen wijk in de gewone bestuurlijke zin: het is een lint van huizen die rechtstreeks op de rotsen zijn gebouwd, waar de grens tussen woning en zee vaak een stenen drempel is, een trap die in het water eindigt, een deur die zich opent boven het wateroppervlak. Het stedelijk weefsel volgt het verloop van de kust volgens een logica die aan elke planning voorafgaat: de steegjes lopen naar beneden, de boten liggen afgemeerd onder de ramen, en de hoofdstraat — net breed genoeg voor één persoon — loopt parallel aan het water, zonder er ooit van weg te gaan.

De geografische ligging is niet toevallig. Chianalea ligt aan de oostkant van de kaap van Scilla, beschut door de rots waarop het kasteel Ruffo staat, direct uitkijkend op de Straat van Messina. Dit zeetraject, op sommige plekken minder dan drie kilometer breed, is een van de meest bestudeerde vaargeulen van de Middellandse Zee vanwege de complexiteit van zijn stromingen: het opstijgen van diep, voedselrijk water heeft van oudsher de aanwezigheid van zwaardvis gegarandeerd en de economie van het dorp eeuwenlang bepaald. De zwaardvisvangst met de feluca — een vaartuig met een zeer hoge mast van waaraf de visser het dier spotte — bleef tot in recente tijden een levende praktijk, en heeft sporen achtergelaten in het landschap en in het collectieve geheugen van de plek.

De oorsprong van het dorp gaat schuil in een gelaagdheid waarin geschiedenis en mythologie samenkomen. De naam Scilla verwijst naar het wezen uit de Homerische overlevering, dat zich juist op dit punt van de Straat bevond, samen met Charybdis aan de overkant, op de Siciliaanse kust. Los van de legende is de menselijke aanwezigheid in dit gebied gedocumenteerd sinds de Griekse oudheid, en de natuurlijke vorm van de kaap — goed te verdedigen, gelegen aan een belangrijke handelsroute — heeft voor continuïteit in de bewoning gezorgd door opeenvolgende overheersingen heen. De architectuur van Chianalea draagt de sporen van deze lange gelaagdheid: lage huizen, dikke muren, lokale materialen, kleine openingen naar buiten en wijd open naar zee.

Op dagen met tramontana, wanneer de lucht stil is en het water van de Straat een ongewone helderheid krijgt, verschijnt de Siciliaanse kust vanaf de oever van Chianalea met een scherpte die de afstand tot iets bijna tastbaars terugbrengt. Messina ligt daar, op enkele kilometers hemelsbreed, en het gevoel op een grens te staan — geografisch, cultureel, historisch — is heel concreet. De Straat scheidt niet: hij verbindt, zoals hij altijd heeft gedaan, twee oevers die millennia lang routes, waren, dialecten en families hebben gedeeld.

Wat Chianalea onderscheidt van veel andere kustdorpen in het zuiden, is de mate waarin het gebouwde en het natuurlijke landschap zich in de loop van de tijd aan elkaar hebben aangepast. Er is geen uitbreiding naar het achterland geweest, er zijn geen ingrepen geweest die de oorspronkelijke schaal hebben aangetast. Het dorp is gebleven wat het was: een vissersnederzetting die haar bestaansreden vond in de directe relatie met de zee, en die tot op de dag van vandaag die verhouding tussen bewoonde ruimte en open ruimte bewaart, die elders verloren is gegaan.