Castiglione Olona

In het hart van de provincie Varese, langs het dal van de Olona, ligt een dorp dat bij koninklijk decreet van 1948 de titel van stad kreeg toegekend vanwege zijn artistieke verdiensten: Castiglione Olona, ongeveer 7.400 inwoners, in het dialect van Varese *Castion* genoemd. De stedenbouwkundige structuur die men er vandaag de dag doorkruist, gaat grotendeels terug op de vijftiende eeuw, toen kardinaal Branda Castiglioni — diplomaat van de Kerk, pauselijk legaat in Bohemen en Hongarije, een centrale figuur op het Concilie van Konstanz — besloot het dorp van zijn geboorte om te vormen tot een manifest van het Toscaanse humanisme, overgeplant op Lombardische bodem. Het was een weloverwogen en samenhangende culturele onderneming, geen resultaat van verspreide opdrachten: Castiglioni bracht kunstenaars, architectonische modellen en een precies stadsidee mee dat op deze breedtegraad zonder precedent was.

De kern van deze transformatie is de Collegiata dei Santi Stefano e Lorenzo (collegiale kerk van de heiligen Stefanus en Laurentius), opgetrokken op de top van de heuvel die boven het dorp uittorent. Binnenin vormen de fresco's, in opdracht gegeven aan Masolino da Panicale — een Sienese schilder actief tussen Florence en Rome, medewerker van Masaccio — een van de meest gave beeldcycli van de vroege Italiaanse renaissance. De taferelen uit het leven van de Maagd en van Sint-Jan de Doper die de aangrenzende doopkapel sieren, uitgevoerd tussen circa 1435 en 1440, tonen een beheersing van het perspectief en een kleurkwaliteit die rechtstreeks verwijzen naar de Florentijnse werkplaatsen. Naast de Collegiata bevinden zich het Palazzo dei Famigliari del Cardinal Branda (paleis van de hovelingen van kardinaal Branda), de Scolastica — tegenwoordig gemeentehuis — en het Museo Branda Castiglioni, waarin werken en documenten worden bewaard die verband houden met de kardinale opdrachtgever. Het geheel vormt een architectonisch complex van zeldzame stilistische samenhang en bewaringsstaat.

De omschrijving "eiland van Toscane in Lombardije" doet al decennialang de ronde, met onzekere herkomst: sommigen schrijven haar toe aan de schrijver Piero Chiara, anderen aan Gabriele d'Annunzio, die naar verluidt in het rode baksteen van de gevels en in de opzet van de pleinen een echo herkende van de renaissance uit Midden-Italië. Wat de oorsprong ook is, de formulering vat iets reëels: niet alleen de aanwezigheid van Toscaanse vakmensen zoals Lorenzo di Pietro, genaamd il Vecchietta, en Paolo Schiavo, maar ook een opvatting van de stedelijke ruimte — de heuvel, het plein, de kerk in dominante positie — die zich duidelijk onderscheidt van de gelijktijdige Lombardische bouwtraditie. Castiglione Olona is een van de allervroegste voorbeelden van renaissance-stedenbouw in Lombardije, en die chronologische voorrang geeft het een historisch gewicht dat verder reikt dan de esthetische waarde van de afzonderlijke gebouwen.

Het dorp bewaart ook kleinere structuren die het beeld vervolledigen: de Arco di Ponente (westpoort) en de Arco di Levante (oostpoort) markeren de toegangen tot de historische kern, de middeleeuwse brug overspant de Olona, en de Via Cavour behoudt de opeenvolging van paleizen en binnenplaatsen die het burgerlijke leven van de vijftiende eeuw ritmeerden. Het bovengemeentelijke park Rile Tenore Olona omgeeft het omliggende gebied en houdt het landschap op afstand van de twintigste-eeuwse bebouwing. Wie op een doordeweekse dag door de steegjes van het historische centrum loopt, treft een rust aan die door de bescheiden omvang van het dorp structureel is, niet toevallig.