Casertavecchia

Op ongeveer vierhonderd meter hoogte, op de hellingen van de Monte Virgo — een uitloper van de Monti Tifatini — kijkt Casertavecchia neer op de vlakte van Campania met de stille afstand van iets dat al eeuwen niets meer hoeft te bewijzen. De moderne stad die dezelfde naam draagt, in de achttiende eeuw op last van de Bourbons gebouwd rond het vanvitelliaanse koninklijk paleis, ligt een tiental kilometer hemelsbreed verderop: genoeg om de twee plekken tot verschillende tijdperken te laten behoren, niet alleen in steen, maar in het ritme van de lucht en de kwaliteit van de stilte.

Het dorp heeft zijn middeleeuwse structuur nagenoeg intact bewaard. De steegjes volgen de logica van de heuvel, niet die van planning, en het grijze steen van de muren absorbeert het ochtendlicht anders dan dat van de late namiddag, wanneer de schaduwen zich uitstrekken naar de vlakte. In het centrum van de bebouwing staat de kathedraal van San Michele Arcangelo, een Normandisch bouwwerk uit de elfde-twaalfde eeuw met Arabische elementen in de achthoekige koepeltoren — een opeenstapeling van invloeden die de complexiteit van het middeleeuwse Zuid-Italië vertelt zonder commentaar nodig te hebben. Hogerop markeren de resten van het Longobardische kasteel het punt vanwaar het uitzicht zich, op dagen dat de lucht stilstaat, uitstrekt tot aan de zee.

Sinds 1960 staat Casertavecchia op de lijst van Italiaanse Nationale Monumenten, een erkenning die heeft bijgedragen aan het vertragen van het verval dat volgde op de verplaatsing van de bisschopszetel naar de lagere stad in 1842. Vóór die datum was het dorp het kerkelijke en burgerlijke centrum van het gebied; daarna gleed de bevolking geleidelijk af naar de vallei, waardoor de straten steeds leger werden. Het herstel verliep traag en gedeeltelijk, en precies die onvolledigheid heeft iets bewaard dat te resolute restauraties doorgaans wegvagen.

Het glooiende landschap rond het dorp bestaat uit mediterrane maquis, olijfgaarden en boskavels die met de seizoenen van kleur veranderen. In de zomer houdt de begroeiing de warmte vast en geeft ze die 's avonds weer terug; in de winter stijgt de mist op uit de vlakte en omhult soms de heuvel zodat het dorp van het dal wordt afgesloten. Al meer dan een halve eeuw brengt het evenement "Settembre al Borgo" ieder jaar theater, muziek en culturele initiatieven naar de historische kern, waardoor de middeleeuwse straten tijdelijk een dichtheid aan aanwezigen krijgen die ze in gewone maanden niet hebben.

Wat Casertavecchia tot een bijzonder geval maakt binnen het geheel van dorpen in Campania, is niet zozeer de kwaliteit van de afzonderlijke monumenten — hoe relevant ook — maar de verhouding tussen wat is gebleven en wat verloren is gegaan. De nabijheid van het koninklijk paleis van Caserta, een van de meest bezochte UNESCO-locaties van Zuid-Italië, heeft niet het meeslepende effect gehad dat men zou kunnen verwachten. Het dorp blijft buiten de belangrijkste routes, niet uit gebrek aan waarde, maar door een combinatie van hoogte, bereikbaarheid en de traagheid van toeristenstromen die in dit geval als scherm heeft gewerkt.