Cammino Basiliano

Tussen de Ionische en Tyrreense kant van Calabrië ligt een wandelroute die niet is ontstaan uit een hedendaags plan voor toeristische ontwikkeling, maar uit een historische aanwezigheid die zich eeuwenlang heeft afgezet: de Cammino Basiliano (Basiliaanse Pelgrimsroute). Het traject doorkruist de gebieden waar de monniken van de Grieks-oosterse ritus, volgelingen van de regel van Basilius van Caesarea, zich vanaf de vroege middeleeuwen vestigden en concrete sporen achterlieten in het landschap — in de rots uitgehouwen kluizen, rotskerken, plaatsnamen van Griekse oorsprong — en een culturele gelaagdheid die dit deel van Calabrië onderscheidt van elk ander gebied in Zuid-Italië.

Het verschijnsel van het basiliaanse monnikendom in Calabrië intensiveerde zich tussen de zevende en tiende eeuw, mede door de migratiegolven van monniken uit het Grieks-Byzantijnse Oosten, op de vlucht voor de iconoclastische vervolgingen. Zij vonden in deze regio een landschap dat zich leende voor het kluizenaarsleven: nauwe kloven, rotswanden, dichte bossen, geïsoleerde hoogvlaktes. De plekken die zij kozen waren geen randgebieden van de bewoonde wereld, maar knooppunten van een spiritueel en economisch netwerk dat plattelandsgemeenschappen, cultuurcentra en transhumanceroutes met elkaar verbond. De hedendaagse route volgt, althans gedeeltelijk, dat netwerk en doet kleinere dorpen in het binnenland aan, zoals Mammola, in de provincie Reggio Calabria, terwijl ze landschappen met grote hoogteverschillen doorkruist, van de dalbodems tot de bergkammen van de Calabrische Apennijnen.

De route is opgedeeld in etappes die de wandelaar confronteren met een weinig bezocht binnenlands Calabrië, ver van de kuststrook waar het grootste deel van de seizoensgebonden bezoekersstromen zich concentreert. Hier verandert de vegetatie snel van karakter: beuken- en Corsicaanse dennenbossen vervangen de mediterrane macchia, de dorpen worden schaarser, de secundaire wegen versmallen tot muildierpaden. In deze context duiken de rotssites op, waarvan sommige fresco's uit de Byzantijnse school of inscripties in het oudgrieks bewaren, directe getuigenissen van een liturgie en een taal die in Calabrië ver na het einde van de politieke heerschappij van Byzantium bleven voortbestaan.

De Cammino Basiliano is opgenomen in het Catasto dei Cammini di Calabria (register van wandelroutes van Calabrië) dat door de Regio wordt bevorderd, en maakt deel uit van een breder systeem dat ook de Cammino dei Frati Santi, de Sentiero dell'Inglese en de Cammino della Magna Graecia omvat. Het beheer van de route is in handen van de Associazione Cammino Basiliano (Vereniging Basiliaanse Pelgrimsroute), die ook digitale cartografie en een systeem van etappes met accommodaties heeft ontwikkeld. Het uitgesproken doel is een langzaam en bewust toerisme, dat in staat is bezoekersstromen te spreiden over gebieden die anders buiten de gangbare circuits zouden blijven.

Wat de route teruggeeft, voorbij de fysieke inspanning en het landschap, is een maatstaf voor hoeveel het binnenland van Calabrië nog altijd een niet volledig ontcijferde geschiedenis herbergt. De grotten waarin de basiliaanse monniken woonden, zijn geen gemuseumiseerde overblijfselen: veel ervan liggen langs paden die aandacht en oriëntatievermogen vereisen, in natuurlijke omgevingen die grotendeels intact zijn gebleven. Ze te voet doorkruisen, met de tijd die nodig is om het gebied te lezen, is de enige manier om te begrijpen waarom mensen in de middeleeuwen juist voor deze rotsen, deze stiltes, deze afstand kozen.