Borghi della Via Francigena in alta Valle del Gran San Bernardo: Étroubles, Saint-Oyen, Saint-Rhémy-en-Bosses

De Valle del Gran San Bernardo wordt smaller naarmate men opstijgt richting de Zwitserse grens, en met haar vernauwen zich ook de verhalen van de drie dorpen die de bodem ervan markeren: Étroubles, op ongeveer 1.280 meter, Saint-Oyen iets hoger, en Saint-Rhémy-en-Bosses dat de 1.600 meter overschrijdt voordat de weg zich omhoog kronkelt naar de Colle (bergpas). Deze alpencorridor werd al in de Romeinse tijd gebruikt als deel van de Via delle Gallie, de verkeersader die het Italiaanse schiereiland verbond met de gebieden aan de andere kant van de Alpen. In de middeleeuwen werd hetzelfde traject deel van de Via Francigena, de route die van het aartsbisdom van Canterbury naar Rome leidde, en die aartsbisschop Sigerico van Canterbury in 990 na Christus documenteerde bij zijn terugkeer van zijn reis naar de pauselijke zetel.

Étroubles bewaart in zijn bebouwing de gelaagde herinnering aan deze eeuwenlange doorgang. De huizen van lokale steen met daken van lose (de typische grijze stenen platen van de Valdostaanse alpenbouw) staan langs geplaveide steegjes die in hun onregelmatige geometrie de logica van het doorgangsdorp volgen: niet bedoeld om te verblijven, maar om wie voorbijkwam te ontvangen. Langs diezelfde paden heeft de gemeente, in samenwerking met de Fondation Gianadda uit Martigny, sculpturen en schilderijen geplaatst van Italiaanse, Franse en Valdostaanse kunstenaars — waaronder Albert Féraud, Giulio Schiavon en Siro Viérin — waardoor de openbare ruimtes zijn omgevormd tot een permanente openluchttentoonstelling. De sculpturen tonen reizigers, de postiljon, de traditionele Landzette: figuren die in gesprek gaan met de geschiedenis van de plek zonder zich erover heen te dringen.

Saint-Oyen en Saint-Rhémy-en-Bosses delen dezelfde architecturale grammatica, maar de toenemende hoogte geeft elk dorp zijn eigen mate van soberheid. In Saint-Rhémy, de laatste nederzetting voor de bergpas, omringen de hoogalpine weiden de woningen met een aanwezigheid die in de zomer groen en dicht is, en in de winter tot een stilte van steen en sneeuw wordt herleid. Het is hier dat de Via Francigena, voordat ze definitief opstijgt naar de 2.473 meter van de Colle del Gran San Bernardo, een pad wordt en ophoudt een weg te zijn. Wie in de middeleeuwen dit traject aflegde, wist dat de pas maandenlang onbegaanbaar kon zijn: de dorpen waren ook dit, een drempel waarachter de doorgang onzeker werd.

Wat de drie plaatsen met elkaar verbindt is niet alleen hun ligging langs een historische verkeersas, maar de continuïteit waarmee zij hun functie als bewoonde plekken op hoogte hebben behouden, zonder ooit uitsluitend plaatsen van herinnering te worden. De architectuur wordt niet bewaard als een overblijfsel: ze wordt nog bewoond, nog onderworpen aan tijd en gebruik. De Via Francigena die er doorheen loopt, is vandaag een door de Raad van Europa erkende Europese Culturele Route, maar de dorpen die haar in deze vallei markeren, bestonden al voor die aanduiding en blijven, in hun bescheidenheid, onafhankelijk daarvan bestaan.