Bestiario folklorico delle Marche

In de Marche heeft de volksverbeelding eeuwenlang de tijd gehad om zich te vormen. De aard van het gebied zelf — de Apennijnenrug in het westen, glooiende heuvels die afdalen naar de Adriatische Zee, dorpen gescheiden door diepe valleien en eikenbossen — heeft de voorwaarden geschapen waaronder elke gemeenschap haar eigen repertoire van bovennatuurlijke figuren ontwikkelde, mondeling doorgegeven van generatie op generatie, zonder ooit samen te vloeien in een eenduidige geschreven codificatie. Het resultaat is een wijdverspreid, fijnmazig bestiarium, dat niet aan één plek toebehoort maar zich over de hele regio uitstrekt, met een bijzondere concentratie in het binnenland van Macerata, waar het isolement van de dorpen tot in de vorige eeuw uitgesprokener is gebleven.

Wat dit erfgoed onderscheidt van dat van andere Italiaanse regio's, is de centrale rol van vrouwelijke figuren. De fee's — in de lokale varianten vaak aangeduid met dialectnamen die van dorp tot dorp verschillen — nemen een verhalende ruimte in die elders is voorbehouden aan wezens die dubbelzinniger of uitgesproken vijandig zijn. Het gaat niet om welwillende figuren in de conventionele zin: de traditie van de Marche stelt hen voor als grillige entiteiten, verbonden aan specifieke plekken zoals bronnen, grotten en bergkammen, met wie de mens alleen een relatie kon onderhouden op voorwaarde dat ongeschreven regels werden gerespecteerd. De Sibilla, een figuur die de hele verbeelding van de centrale Apennijnen overheerst en in de gelijknamige berg tussen de Marche en Umbrië haar geografische referentiepunt vindt, is de meest uitgewerkte projectie van deze categorie: een vrouwelijke aanwezigheid die de toekomst kent, in het binnenste van de aarde woont en iedereen aantrekt die op zoek is naar kennis of geluk, zelden zonder gevolgen.

Naast de fee's omvat het bestiarium van de Marche kleinere maar even diepgewortelde figuren: kabouterachtige geesten verbonden aan het huishouden, watergeesten die de loop van de Apennijnenrivieren bewonen, nachtelijke aanwezigheden geassocieerd met kruispunten en landelijke begraafplaatsen. Deze kleinere wezens weerspiegelden de concrete angsten van landbouw- en herdersgemeenschappen: het verlies van vee, een mislukte oogst, een nachtelijke reis over onverlichte wegen. Hun verhalende functie was deels normatief — het onverklaarbare verklaren, gevaarlijk gedrag ontmoedigen — en deels mnemonisch, want elke legende droeg de herinnering aan een plek, een gebeurtenis, een familie met zich mee.

Vandaag overleeft dit erfgoed voornamelijk in de herinnering van de ouderen in de binnenlandse dorpen, met een kwetsbaarheid die etnografen en folkloristen al decennialang documenteren. De mondelinge traditie laat zich naar haar aard niet in archieven bewaren: ze wordt doorgegeven in de daad van het vertellen, in contexten die steeds zeldzamer worden. Enkele lokale initiatieven en onderzoekspublicaties hebben geprobeerd ten minste een deel van dit repertoire vast te leggen, maar de afstand tussen de geschreven transcriptie en de oorspronkelijke levendigheid van het mondelinge verhaal blijft onoverbrugbaar. Wat overblijft, is in elk geval genoeg om een idee te geven van hoe uitgewerkt de relatie was tussen deze gemeenschappen en het landschap dat hen omringde — een landschap dat nooit alleen geografisch was, maar altijd ook bewoond werd door onzichtbare aanwezigheden waarmee rekening moest worden gehouden.