Abbazia di Vezzolano

Op ongeveer een kilometer van het dorp Albugnano, in het Astigiaanse deel van de Monferrato, ligt de Canonica di Santa Maria di Vezzolano op de kam van een heuvel tussen wijngaarden en hakhoutbossen. De term "abdij" waarmee het complex gewoonlijk wordt aangeduid, is technisch onjuist: het gaat om een augustijnse kanunnikenabdij (canonica), een kloostercomplex dat nooit de status van abdij in strikte zin heeft gehad, maar die benaming in de volksmond wel heeft gekregen. Dat onderscheid doet niets af aan het historische gewicht of de architectonische kwaliteit.

De oorsprong van het complex is gehuld in gelaagde legenden die moeilijk te scheiden zijn van de gedocumenteerde geschiedenis. De meest verspreide overlevering schrijft de stichting toe aan Karel de Grote, die rond 773, tijdens een jachtpartij in het woud van Vezzolano, een verschrikkelijke verschijning zou hebben gehad — drie skeletten die uit de aarde opdoemden — en daarna uit devotie tot de Maagd een gebedsplaats zou hebben opgericht. Bewijs voor Karolingische invloed op de oorspronkelijke bouw ontbreekt echter. Aannemelijker is de hypothese dat de plek Romeinse oorsprong heeft: in de omgeving zijn fragmenten van Romeinse dakpannen gevonden, en sommige onderzoekers, onder wie Settia, veronderstellen dat Vezzolano is ontstaan als privékapel van een kasteel dat op de resten van een Romeinse villa werd gebouwd. Ook de plaatsnaam is onzeker: sommige theorieën leiden hem af van de Latijnse gens Vetia, andere van de Franse abdij van Vézelay, weer andere van een middeleeuwse streekterm — Vezzola of Vetiola — in de betekenis van waterreservoir, vanwege een beekje dat in de buurt stroomt.

Wat los van de legenden overblijft, is het bouwwerk dat tussen de 12e en 13e eeuw werd opgetrokken en dat een van de meest coherente synthesen van Romaanse en Lombardisch-gotische stijl in heel Piemonte vertegenwoordigt. De gevel wordt geritmeerd door hangende boogjes en pilasters, met beeldhouwwerk van opmerkelijke verfijning. Het interieur herbergt de pontile — een gebeeldhouwde stenen scheidingswand die het schip doorsnijdt — met reliëfs die scènes uit het leven van de Maagd tonen, werk van ambachtslieden die actief waren in de volle bloei van de Padaanse Romaanse kunst. Het kruisgangetje, met zijn gekoppelde zuiltjes en bewerkte kapitelen, bewaart een verhoudingsmaat die door latere lagen niet ingrijpend is veranderd.

De geografische ligging heeft bijgedragen aan het behoud van het complex tegen ingrijpende veranderingen. Bereikbaar via secundaire wegen door de Colline del Monferrato — een landschap dat in 2014 samen met de Langhe en de Roero door de Unesco tot wereldwerelderfgoed werd verklaard — is de canonica buiten de meer bezochte routes gebleven. Ze behoort tot het bisdom van Asti en is op de openingsdagen, donderdag tot en met zondag, van tien tot achttien uur, gratis te bezoeken. Het beheer ligt bij de vereniging die de institutionele website vezzolano.it beheert.