Zampogne di Scapoli

Scapoli ligt in Alto Molise, in het dal van de Volturno, op korte afstand van de grens met Campania. Het dorp heeft middeleeuwse oorsprong — de eerste gedocumenteerde nederzetting, het *Castrum Scappìli*, dateert van niet eerder dan de negende eeuw, toen de landerijen toebehoorden aan de Abdij van San Vincenzo al Volturno — en telt tegenwoordig enkele honderden inwoners, met een culturele identiteit die volledig is opgebouwd rond een blaasinstrument: de zampogna (Italiaanse doedelzak).

De band tussen Scapoli en dit instrument is geen versiering. Ze is geworteld in de transhumante cultuur van de centraal-zuidelijke Apennijnen, waar herders langs seizoensroutes trokken en daarbij ook de kennis van het instrumentenbouwen met zich meedroegen. De zampogna maakte deel uit van de symbolische en materiële economie van die verplaatsingen: ze werd gebouwd, bespeeld en doorgegeven langs dezelfde routes als het vee. In Scapoli is die keten van overdracht nooit doorbroken, en tegenwoordig blijft een klein aantal ambachtslieden de traditionele materialen bewerken — olijf- en kersenhout, schapen- of geitenvel, riet — volgens technieken die nooit in geschreven vorm zijn vastgelegd, maar die voortleven in het gebaar en de directe overlevering.

Organologisch gezien is de zampogna een zakinstrument met meerdere pijpen: de speler blaast lucht in een leren blaasbalg die als reservoir dient en zo de melodiepijpen en bourdons voedt. Er bestaan talrijke bouwvarianten, die verschillen in aantal pijpen, stemming en grootte van de zak; de exemplaren die in Scapoli worden gemaakt behoren tot de centraal-zuidelijke traditie en vertonen kenmerken die de plaatselijke instrumentbouwers nauwgezet bewaren, weerstand biedend aan de vereenvoudigingen die een seriematige productie zou opleggen.

Het dorp heeft het Museo della Zampogna (Museum van de Doedelzak) opgericht, aan de via Santa Maria, een initiatief van de gemeentelijke overheid om dit erfgoed te verzamelen en toegankelijk te maken. De collectie documenteert de typologische verscheidenheid van het instrument en biedt een historische context aan de ambachtelijke praktijk. Daarnaast is Scapoli elk jaar gastheer van het Festival Internazionale della Zampogna (Internationaal Doedelzakfestival), dat spelers en bouwers uit verschillende Italiaanse regio's en Europese landen naar het dorp brengt en het voor enkele dagen verandert van een verder afgelegen plaats in een referentiepunt voor wie traditionele blaasmuziek bestudeert of beoefent.

Wat Scapoli onderscheidt binnen het Italiaanse muzikale ambacht is niet de omvang van de productie, maar de continuïteit van een specifieke vakkennis in een geografische context waarin die verloren had kunnen gaan. De meester-instrumentbouwers van het dorp werken op bestelling, vaak voor musici die op zoek zijn naar instrumenten met precieze organologische eigenschappen, die industrieel niet te reproduceren zijn. In die zin is de zampogna van Scapoli ook een voorbeeld van stil verzet: een vak dat geen zichtbaarheid heeft gezocht, maar dat die zichtbaarheid heeft gevonden dankzij de kwaliteit van wat het voortbrengt.