Tiriolo en Rogliano: dorpen van tradities

Tiriolo ligt op ongeveer 700 meter boven zeeniveau, op een bergrug omgeven door de valleien van de rivieren Corace en Amato, op een punt van de Calabrische landengte die zo smal is dat men er op heldere dagen tegelijk de Ionische Zee en de Tyrreense Zee kan zien. Ongeveer vierduizend inwoners, provincie Catanzaro, een gebied dat nog altijd de sporen draagt van elke beschaving die er is geweest: in de grotten van de berg Tiriolo zijn voorwerpen uit het stenen tijdperk gevonden, terwijl andere vondsten uit de ijzer- en bronstijd wijzen op een ononderbroken bewoning van de plek voordat de Grieken zich er in de 4e eeuw voor Christus vestigden en later de Romeinen hun plaats innamen. De gelaagdheid is geen beeldspraak: ze zit letterlijk in de bodem.

Het woord dat deze plekken het best beschrijft, is afgeleid van het Latijnse *tradere*, overleveren. Tiriolo staat bekend als het dorp van de *vancàli*, de handgeweven stola's die het middelpunt vormden van de traditionele vrouwendracht, een van de meest herkenbare van heel Calabrië. De *vancale* was een lange doek, geweven op het weefgetouw volgens technieken die van moeder op dochter werden doorgegeven, die de gestalte van de vrouw omhulde bij openbare en plechtige gelegenheden. Het was geen eenvoudig kledingstuk: het was een systeem van tekens — in de kleuren, de geometrische motieven, de kwaliteit van het garen — dat herkomst, burgerlijke staat en afkomst uitdrukte. Sommige families bewaren nog de weefgetouwen en de praktijk, al is het aantal beoefenaars in de loop der decennia geslonken.

Rogliano, in de provincie Cosenza, deelt met Tiriolo deze binnenlandse ligging en deze neiging om kennis te bewaren die elders in de twintigste eeuw is verdwenen. Beide dorpen behoren tot dat deel van het Calabrische Apennijnengebergte waar geografische afzondering, paradoxaal genoeg, als een vorm van culturele bescherming heeft gewerkt. De lokale gastronomische tradities — bereidingen rond het rijpen van vlees, de verwerking van varkensvlees, het gebruik van peulvruchten en oude graansoorten — weerspiegelen een keuken van noodzaak die in de loop van de tijd een keuken van identiteit is geworden. De afstand tot de belangrijkste handelsroutes heeft de nivellering vertraagd, zonder haar helemaal tegen te houden.

Wat deze twee plaatsen gemeen hebben, is de samengestelde aard van hun erfgoed. Calabrië is Grieks, Romeins, Byzantijns, Normandisch en Aragonees geweest: elke overgang heeft iets nagelaten in de taal, in de rituelen, in de vorm van alledaagse voorwerpen. In Tiriolo is deze verwevenheid te herkennen in het plaatselijke dialect, in bepaalde religieuze feesten die elementen van pre-christelijke oorsprong bewaren, en in de plaatsnamen van het gebied. Het is geen nostalgie die drijft wie deze tradities nog beoefent, maar iets pragmatischer: het besef dat bepaalde kennis, eenmaal onderbroken, niet meer kan worden hersteld.