Squeri en traditionele gondelbouw

Langs de minder drukke rii van de stad, waar het water tegen verweerde bakstenen fundamenten klotst, bevinden zich nog altijd enkele van de stilste en meest gespecialiseerde werkplaatsen van Europa. De squeri zijn scheepswerven in de open lucht: lage constructies met hellende vlakken richting het kanaal, die het mogelijk maken boten te water te laten en op te halen zonder mechanische hulpmiddelen. De architectuur doet denken aan de berghuizen van Cadore en Friuli — geen toeval: de scheepstimmerlieden die zich in vroegere eeuwen in Venetië vestigden, kwamen vaak uit die valleien en brachten houtbewerkingstechnieken mee die geworteld waren in een boscultuur ver van de lagune.

De gondel die in deze werven ontstaat, is een object van ongewone complexiteit. Ze bestaat uit meer dan 280 onderdelen, vervaardigd uit acht verschillende houtsoorten — eik, spar, kers, notenboom, iep, lariks, linde en mahonie — elk gekozen om hun mechanische eigenschappen en om de plaats die ze in de boot zullen innemen. Het meest bijzondere kenmerk is de structurele asymmetrie: de linkerzijde is ongeveer 24 centimeter langer dan de rechter, een opzettelijke vervorming die de zijwaartse druk van de roeiriem compenseert en de gondelier in staat stelt rechtdoor te varen terwijl hij aan slechts één kant roeit. Deze oplossing is niet het resultaat van een moderne berekening, maar van empirische kennis die zich over generaties heen heeft opgebouwd, verfijnd door vallen en opstaan en van werf tot werf bijgesteld.

De squero kent in wezen twee vakmensen: de maestro d'ascia (scheepstimmerman), verantwoordelijk voor de houtconstructie en de assemblage van de romp, en de calafato, die de naden waterdicht maakt met werk en pek. Beide beroepen vragen jarenlang leerlingschap voordat de ambachtsman zelfstandig een complete boot kan bouwen. Het bouwen van een nieuwe gondel vergt ongeveer twee maanden werk, terwijl restauratie — tegenwoordig gebruikelijker dan nieuwbouw — sterk kan variëren afhankelijk van de staat van de romp.

De actieve squeri in Venetië zijn op de vingers van één hand te tellen. Een van de bekendste is Squero di San Trovaso, in de wijk Dorsoduro, zichtbaar vanaf een openbare fondamenta (kade) en al eeuwenlang ononderbroken in bedrijf. De zeldzaamheid van deze plekken hangt niet alleen samen met de afname van het aantal gondels in gebruik — ongeveer vierhonderd, tegenover de duizenden die in de moderne tijd door de kanalen voeren — maar ook met de moeilijkheid om kennis over te dragen die alleen via directe begeleiding wordt geleerd, door te observeren en gebaren te herhalen die geen handboek volledig kan vastleggen. In 2020 werd de kunst van het bouwen van de Venetiaanse gondel opgenomen in het Register van goede praktijken voor behoud van UNESCO, binnen de Lijst van immaterieel cultureel erfgoed — een erkenning die zowel de waarde van de traditie als de kwetsbaarheid van haar voortbestaan weerspiegelt.

Wat deze werven onderscheidt van elk levend museum, is hun functionele aard: de squero bewaart niet, hij produceert. Het hout dat er wordt bewerkt, beantwoordt aan echte opdrachten; de boten die eruit voortkomen, keren terug naar de kanalen en worden gebruikt. Het is deze functionele continuïteit — niet de vitrine, niet het onderschrift — die een kennis levend houdt die anders alleen in boeken zou voortbestaan.