San Sperate en de Murales

San Sperate ligt in de vlakte van de Campidano, ongeveer twintig kilometer van Cagliari, in een gebied waar eeuwenlang het ritme van de Sardijnse graanlandbouw de toon zette. Het dorp telt iets meer dan zesduizend inwoners en heeft de compacte structuur van de landelijke Campidano-dorpen bewaard: smalle straten, lage huizen van ongebakken baksteen, besloten binnenplaatsen. Juist in deze context van alledaags boerenleven ontstond vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw een culturele ervaring die de verhouding tussen kunst en openbare ruimte op Sardinië opnieuw zou bepalen.

De aanzet kwam van Pinuccio Sciola, een beeldhouwer geboren in San Sperate in 1942, die na zijn opleiding in Cagliari, Florence, Barcelona en Duitsland terugkeerde naar zijn geboortedorp met het idee om de muren van de gebouwen om te vormen tot verhalende oppervlakken. De eerste murale (muurschildering) dateert uit 1968, het jaar waarin Sciola kunstenaars en inwoners betrok bij een gezamenlijk project dat de Sardijnse plattelandscultuur zichtbaarheid wilde geven in een tijd van diepe sociale spanningen. Het ging niet om decoratie: de muurschilderingen behandelden thema's als protest, de herinnering aan het werk op het land, taalidentiteit en cultureel verzet. In de jaren daarna voegden andere kunstenaars — Sardijnse en niet-Sardijnse — werken toe aan de muren van het dorp, en kreeg de plaats de informele benaming paese museo (dorpsmuseum).

Vandaag herbergen de muren van San Sperate meer dan driehonderd murales, verspreid door de straten van het historische centrum, zonder vaste route. De onderwerpen lopen van oogst- en oogstfeestscènes tot mythologische figuren uit de Sardijnse traditie, van portretten van dorpsouderen tot abstracte compositie. Naast de murales is de naam van Sciola verbonden aan een ander werk dat een baken zou worden: de Giardino Sonoro (Klankentuin), een plek waar de beeldhouwer zijn klinkende stenen plaatste, blokken basalt en kalksteen die zo bewerkt zijn dat ze geluid maken bij contact met water of handen. Sciola overleed in 2016; de tuin, onderhouden door de familie, blijft open voor publiek.

Het dorp behoudt zijn landbouw- en woonfunctie. Er is geen zichtbare toeristische regie: de murales bestaan naast wasgoed aan de lijn, halfopen deuren, katten op de treden. Deze vermenging van kunstwerk en alledaags leven is wellicht het meest precieze kenmerk van wat San Sperate vertegenwoordigt binnen het Italiaanse landschap van publieke kunst — geen enscenering, maar een proces dat zich in de tijd heeft afgezet en de manier waarop een gemeenschap zichzelf en haar verleden waarneemt, heeft veranderd.