Literaire route in het hart van Sicilië

Enna ligt op het geometrische middelpunt van Sicilië, met een precisie die welhaast opzettelijk lijkt: de hoogstgelegen provinciehoofdstad van Italië, op ruim negenhonderd meter boven zeeniveau, torent vanaf haar bergrug uit boven de vallei van de Dittaino en een horizon van kleiheuvels die van kleur veranderen met de seizoenen, van het verschroeide geel van de zomer tot het donkere groen van de winter. Vanuit deze positie heeft de stad de doortocht van Siculiërs, Grieken, Romeinen, Arabieren en Normandiërs gadegeslagen, en de opeenstapeling van geschiedenis komt nog altijd naar boven in de steen van de Duomo (de kathedraal) en de Torre di Federico II (de toren van Frederik II). Het is precies deze gelaagdheid — geografisch nog vóór ze cultureel is — die het binnenland van Enna tot de natuurlijke context maakt van een literaire route die de Regio Sicilië heeft uitgezet in vijf etappes door het hart van het eiland.

De route volgt geen museale logica. Ze leidt de bezoeker niet naar monumenten die het leven van schrijvers illustreren, maar dompelt hem onder in de landschappen die deze schrijvers met hun blik hebben bewoond en op papier hebben vastgelegd. De heuvels rond Agrigento die Pirandello beschreef als “dor, kaal, zonder een boom”, de op rotsen gebouwde dorpen die bij Sciascia het toneel worden van een altijd schuinse gerechtigheid, de stille vlakten die in *De tijgerkat* van Tomasi di Lampedusa zwaar wegen als een lot: dit alles is geen literaire metafoor, maar werkelijk landschap, te belopen of langzaam per auto te doorkruisen langs secundaire wegen die zelden voorkomen in gangbare reisroutes. Het gebied van de provincie Enna — met dorpen als Calascibetta, Leonforte, Assoro, Nicosia — biedt een visuele continuïteit met dat diepe Sicilië dat de twintigste-eeuwse literatuur universeel heeft gemaakt.

Het meer van Pergusa, enkele kilometers ten zuiden van Enna, voegt aan de historische dimensie de mythische toe. Klassieke bronnen identificeren het met de plek van de schaking van Persephone: Ovidius noemt het in de *Metamorfosen* en Cicero in de *Verrine redevoeringen* expliciet als de waterspiegel waarbij Demeter haar dochter verloor. Het meer bestaat nog altijd, tegenwoordig omringd door een verlaten racecircuit dat een vervreemdend contrast schept met de rust van het water en de herinnering aan de mythe. Deze overlapping van tijden — de Griekse mythe, de Romeinse geschiedenis, de twintigste-eeuwse literatuur, de sporen van de naoorlogse periode — is misschien wel het meest precieze kenmerk van de hele route.

Door dit binnenland lopen betekent afrekenen met een Sicilië dat zijn schoonheid niet gemakkelijk prijsgeeft. De landschappen zijn niet spectaculair in de directe zin van het woord: ze vragen om tijd, het juiste licht, bereidheid tot stilte. Maar precies in die weerbarstigheid schuilt hun samenhang met de literatuur die erdoorheen is getrokken — een literatuur die nooit heeft getroost, die de waarheid verkoos boven verleiding. De literaire route in het hart van Sicilië werkt, uiteindelijk, als een langzame lezing: ze geeft alleen zin aan wie bereid is te vertragen.