Beschilderde dorpen van de provincie Varese

In de provincie Varese, tussen de plooien van de Lombardische Prealpen, hebben sommige dorpen hun gevels gekozen als drager van herinnering. Het gaat niet om recente decoratieve ingrepen, evenmin om vormen van gebiedsmarketing: de traditie van de zogeheten Paesi Dipinti (beschilderde dorpen) wortelt in het midden van de twintigste eeuw en draagt een precieze logica in zich, namelijk de rurale gemeenschappen een zichtbaar verhaal teruggeven van wat ze ooit waren.

Het best gedocumenteerde geval is dat van Arcumeggia, een frazione (gehucht) van de gemeente Casalzuigno. In de jaren vijftig werd het dorp betrokken bij een project waarvoor kunstenaars van nationale faam werden uitgenodigd om op de muren te werken: Aligi Sassu, Floriano Bodini en Aldo Carpi lieten, onder anderen, fresco's en muurschilderingen na die de thema's van arbeid, familie en de spirituele dimensie van het boerenbestaan aanraken. De keuze voor deze kunstenaars was niet toevallig: het waren figuren die al gevestigd waren in het naoorlogse Italiaanse kunstlandschap, en hun bijdrage gaf het dorp een gelaagdheid die verder gaat dan louter folkloristische illustratie. Door de smalle straten van Arcumeggia lopen betekent bewegen door een catalogus van uiteenlopende stilistische keuzes, die niettemin allemaal verankerd zijn in dezelfde menselijke materie.

Naast Arcumeggia zijn er andere dorpen in de provincie, zoals Brunello, waar de stenen huizen taferelen van het landleven en portretten herbergen van ambachten die de tijd uit de dagelijkse praktijk heeft gewist. De kleuren neigen naar warm, de figuren zijn vaak frontaal weergegeven, herkenbaar, zonder ironie: de molenaar, de boer, de spinster zijn geen allegorieën maar concrete aanwezigheden, ontleend aan een herinnering die nog levend was op het moment dat de schilders haar op de pleisterlaag vastlegden.

Deze vorm van muurschilderkunst maakt deel uit van een bredere stroming, die vanaf de tweede naoorlogse periode in Noord-Italië verspreid raakte en de dorpsschildering gebruikte als instrument voor identiteitsbeleving. In een tijd waarin de industrialisatie het platteland uitholde en de verhouding tot handmatige arbeid veranderde, betekende het beschilderen van muren ook het vastleggen van een voordien, het verklaren dat bepaalde gebaren en vormen van kennis hadden bestaan en het verdienden niet in anonimiteit te verdwijnen. De muur werd archief.

Vandaag verouderen die schilderingen samen met de huizen die ze dragen, blootgesteld aan de seizoenen en de vochtigheid van de Prealpen. Sommige zijn gerestaureerd, andere tonen duidelijk de sporen van de tijd. Deze kwetsbaarheid is geen gebrek van het project: ze maakt deel uit van de aard ervan. Anders dan een museumstuk leeft de muurschildering in dezelfde blootstelling aan de elementen die ze altijd al deelde met de bewoners van het dorp, en de duur ervan hangt af van de zorg die de gemeenschap besluit eraan te besteden.