Merletto a tombolo di Isernia

In het historische centrum van Isernia, hoofdstad van de Molise met Samnitische oorsprong en later Romeinse kolonie, zitten sommige vrouwen nog altijd buiten met de tombolo (klossenkussen) op hun schoot. Het cilindrische, gevulde kussen, vastgezet op de standaard, is voorzien van tientallen houten klosjes die de vingers met een precies ritme bewegen, kruisend en omwikkelend tot de draad de kant vormt. Dit is geen enscenering voor toeristen: het is een praktijk die zich in de straten van het centrum afspeelt zoals altijd, mondeling en door imitatie overgedragen tussen generaties vrouwen uit Isernia.

De gedocumenteerde wortels van deze traditie gaan minstens terug tot het klooster van Santa Maria delle Monache, waar de nonnen in 1503 kantwerk en kant produceerden en de kunst onderwezen aan de jonge meisjes van de plaats. Maar nog oudere sporen komen naar boven uit inventarissen van de veertiende en vijftiende eeuw, waarin de term *radizellis* voorkomt, een aanduiding voor een primitieve vorm van geweven netwerk. De kant van Isernia onderscheidt zich door de gebruikte draad: een dunne, glanzende ivoorkleurige draad, lokaal geproduceerd, die de kant een bijzondere glans geeft en haar herkenbaar maakt ten opzichte van producties van andere Italiaanse scholen, van Cantù tot Burano.

In 1853, tijdens de tentoonstelling van de industrieproducten van het Koninkrijk Napels in Napels, was de Molise al aanwezig met haar kantwerk. Enkele decennia later, in 1872, vereeuwigde de schilder Gioacchino Toma de scène in een schilderij met de titel *Scuola per merlettaie cieche* (School voor blinde kantwerksters), vandaag in een privécollectie, dat getuigt van hoezeer de kunst van de tombolo verankerd was in het dagelijks leven van de stad. Een reisverslaggever schreef in een tekst bekend als *Viaggio in Molise* (Reis door Molise) dat «alle vrouwen van Isernia met de tombolo werken» en beschreef de beweging van de klosjes als een «luchtige, muzikale beweging van de vingers».

Vandaag wordt de continuïteit van deze praktijk ook gedragen door georganiseerde initiatieven. Elke zomer is het historische centrum gastheer van het Borgo del Merletto, een evenement georganiseerd door de vereniging Il Merletto d'Isernia — Arte nelle Mani. In juli 2025 kreeg het evenement een uitgesproken internationale dimensie, met Italiaanse en Europese verenigingen onder de titel *Il Merletto di Isernia incontra l'Europa* (De kant van Isernia ontmoet Europa), met workshops, ontmoetingen en demonstraties. De aanwezigheid van kantwerksters uit andere landen veranderde het plein in een plek van technische uitwisseling tussen verschillende tradities, verbonden door hetzelfde instrument en dezelfde logica van de met de hand gevlochten draad.

De kwestie die deze ontmoetingen doortrekt is concreet: nieuwe beoefenaars vinden, vooral onder jongeren, om te garanderen dat de overdracht van kennis niet stopt. De tombolo vereist jaren van leren, een specifieke houding, het vermogen om het doorboorde kartonnen patroon te lezen dat als schema dient. Het is geen techniek die je improviseert, en ook geen techniek die je aan een machine kunt overlaten. Precies daarom hangt haar overleving af van de bewuste keuze van wie besluit te gaan zitten en te leren, in een stad die in haar stedelijk weefsel nog altijd het teken draagt van die keuze, generatie na generatie gemaakt door de vrouwen die voorgingen.