Eiland Torcello en de Ponte del Diavolo

In de lagune-archipel voor Venetië neemt Torcello een bijzondere plaats in: het is het eiland dat er eerst was. Gesticht, volgens de traditie, in 452 na Christus door bevolkingsgroepen die vluchtten voor de barbareninvasies die het Veneto op het vasteland teisterden, was het eeuwenlang een van de levendigste centra van de gehele lagune. In de middeleeuwen telde het tienduizenden inwoners en had het markten, kerken, kloosters en een geordend burgerlijk leven waarnaar Venetië, destijds nog in wording, opkeek als naar een voorbeeld. Toen viel, langzaam, de stilte.

De neergang van Torcello verliep geleidelijk en onafwendbaar: het dichtslibben van de kanalen, malaria-epidemieën en de geleidelijke verplaatsing van de handel naar Rialto ontvolkten het eiland in de loop van de veertiende en vijftiende eeuw. Vandaag wonen er nog geen tien mensen permanent. Van dat oude stedelijke weefsel resten slechts weinig gebouwen, maar wel van uitzonderlijk gewicht: de Cattedrale di Santa Maria Assunta (kathedraal van de Tenhemelopneming van Maria), gewijd in 639 en meermaals verbouwd, bewaart Byzantijnse mozaïeken uit de twaalfde eeuw, tot de best bewaarde van het Veneto, met het beroemde Laatste Oordeel dat de hele tegenover de ingang gelegen wand bedekt. Ernaast staat de kerk van Santa Fosca, met centraal grondplan en vijfhoekig portiek, uit de elfde-twaalfde eeuw.

De Ponte del Diavolo (Duivelsbrug) overspant een van de binnenkanalen van het eiland en is een van de structuren die het meest treffen door hun soberheid: een stenen boog van Istrische steen zonder borstwering, zonder leuningen of enige zijbescherming. Het is niet de enige bewaard gebleven brug van dit type in Italië, maar wel een van de bekendste en best geconserveerde. De volkslegende die de brug een duivelse oorsprong toeschrijft — de duivel zou als beloning de ziel hebben geëist van het eerste levende wezen dat de brug overstak, maar kreeg in plaats daarvan die van een kat — behoort tot het folkloristische repertoire van de lagune, maar zegt iets werkelijks over de verhouding die eilandgemeenschappen met dit soort bouwwerken hadden: noodzakelijke, soms gevaarlijke constructies, altijd geladen met collectieve betekenis.

Het landschap rond de monumenten bestaat uit rietvelden, stilstaand water en onverharde paden. De afwezigheid van gemotoriseerd verkeer en de spaarzaamheid van de bebouwing geven een beleving van de lagune terug die op de drukker bezochte eilanden niet meer te vinden is. Torcello is niet intact gebleven door een keuze, maar door verlating — en dat onderscheid verandert de manier waarop men het eiland doorkruist.