Infernot del Monferrato

Onder de heuvels van het Basso Monferrato casalese, enkele meters onder de binnenplaatsen en keukens van de boerderijen, bevindt zich een wereld die geen seizoenen kent. De infernot zijn holtes die met de hand zijn uitgehouwen in pietra da cantoni — het lokale zandsteentype, gewonnen uit de geologische lagen die de ondergrond van dit deel van Piemonte vormen — en vertegenwoordigen een van de meest eigenzinnige architectonische oplossingen die de Italiaanse boerencultuur rond wijn heeft ontwikkeld. Het zijn geen kelders in de gangbare zin van het woord: het zijn ruimtes zonder ramen, zonder kunstmatige ventilatie, zonder enig systeem van actieve klimaatregeling. Toch behouden ze het hele jaar door een vrijwel constante temperatuur, schommelend tussen de tien en veertien graden Celsius, met een vochtigheidsgraad die de kurken beschermt en de oxidatie vertraagt. De fysica van de ondergrond doet het werk waarvoor elders technologie nodig zou zijn.

De naam zegt in zijn ruwheid iets precies: hij verwijst naar de hellehitte die je 's zomers voelt wanneer je vanuit het volle licht van de wijngaarden afdaalt in de vochtige duisternis van deze ruimtes, waar het temperatuurverschil met buiten meer dan twintig graden kan bedragen. De infernot bevinden zich vooral in de gemeenten van het Monferrato casalese, in de provincie Alessandria, met een opvallende concentratie in dorpen als Rosignano Monferrato, Vignale Monferrato en Ottiglio. Ze zijn ontstaan door de pietra da cantoni rechtstreeks uit te hakken onder de woningen of reeds bestaande kelders, vaak bereikbaar via een verborgen toegang, een luik, een smalle trap die in het duister afdaalt. De wanden, plafonds en vloeren zijn volledig bewerkt uit steen, soms met een vormgeving die verder gaat dan pure functionaliteit: rondbogen, nissen gevormd om flessen te herbergen, decoraties met de hand gegraveerd door de eigenaars zelf.

Deze praktijk wortelt in een huishoudeconomie waarin wijn een primair goed was en de juiste bewaring ervan een kwestie van economisch overleven, naast een zaak van familietrots. Elke infernot was — en is in veel gevallen nog steeds — strikt persoonlijk: gebouwd door het gezinshoofd of diens voorouders, in de loop der tijd uitgebreid, met terughoudendheid bewaard. Er bestond geen gestandaardiseerd type, noch een gecodificeerd vak van uitgraver: men leerde door te kijken, ging te werk met houwelen en beitels, en liet de steen wijken naar haar eigen aard. Het resultaat is een opmerkelijke vormvariatie, waarbij elke ruimte de afdruk draagt van wie haar heeft gemaakt.

In 2014 zijn de infernot opgenomen in de seriële UNESCO-site genaamd "I Paesaggi Vitivinicoli del Piemonte: Langhe-Roero e Monferrato" (De wijnlandschappen van Piemonte: Langhe-Roero en Monferrato), erkend als Werelderfgoed. De erkenning betreft niet één enkel monument, maar een systeem van relaties tussen landschap, landelijke architectuur en culturele praktijken die verbonden zijn met de wijnbouw. De infernot maken hier deel van uit als onderdeel van het Monferrato casalese, een getuigenis van hoe de zorg voor wijn zich heeft vertaald in gebouwde vormen die eeuwenlang standhouden. Tegenwoordig zijn sommige ervan te bezoeken, onder meer via het Ecomuseo della Pietra da Cantoni (Ecomuseum van de Pietra da Cantoni), dat ze heeft gedocumenteerd en tot onderwerp van gebiedspromotie heeft gemaakt.

Wat treft wanneer je in een van deze ruimtes afdaalt, is de maat van het oorspronkelijke gebaar: geen verspilling, geen vertoon, een precies antwoord op een precies probleem. De pietra da cantoni, eerst gewonnen en vervolgens hergebruikt als beschermende omhulling, doorloopt een dubbele cyclus — eerst bouwmateriaal aan de oppervlakte, dan thermisch schild in de ondergrond. De wijn die er rust, is niet noodzakelijk een grote verzamelcru: historisch gezien waren het de flessen van eigen productie, de Barbera, de Grignolino, de Freisa, de alledaagse wijnen van het Monferrato. De infernot is geen plek van vertoon, maar van stille zorg, en die ingetogenheid is misschien de moeilijkst in woorden te vatten kwaliteit ervan.