Comunità Arbëreshë della Basilicata

In het binnenland van Basilicata, langs de hellingen van de Pollino en in de valleien die afdalen naar de Sinni en de Sarmento, bewaren vijf dorpen een culturele continuïteit die de geschiedenis gemakkelijk had kunnen doorbreken. Ze heten Barile, Ginestra, Maschito, San Costantino Albanese en San Paolo Albanese, en hun oorsprong gaat terug tot de tweede helft van de vijftiende eeuw, toen Albanese bevolkingsgroepen de Adriatische Zee overstaken om te ontkomen aan de Ottomaanse opmars na de dood van Giorgio Castriota Skanderbeg, in 1468. Het ging niet om een geordende migratie, maar om een diaspora die ertoe leidde dat hele gemeenschappen elders — in Calabrië, Sicilië, Campanië en dus ook in Basilicata — een wereld herbouwden die op de geboortegrond op het punt stond te worden uitgewist.

Wat deze nederzettingen onderscheidt van elke andere vorm van historische minderheid in Zuid-Italië, is de hechtheid waarmee ze hun identiteitskenmerken hebben bewaard. De taal die in deze dorpen wordt gesproken is het Arbëresh, een variëteit van het Albanees die is gekristalliseerd rond de middeleeuwse vormen van de Toskische taalstam, losstaand van de ontwikkeling van het moderne Albanees dat in Albanië wordt gesproken. Door de taalkunde geclassificeerd als een apart gebied binnen het Romaans-Balkaanse panorama van Zuid-Italië, is deze taal geen folkloristisch overblijfsel maar een levende code, mondeling doorgegeven van generatie op generatie en nog altijd aanwezig in de liturgie, in huwelijksliederen en in het dagelijkse gesprek van de oudsten.

Het religieuze ritus dat in deze dorpen wordt beoefend is de Grieks-Byzantijnse ritus, te onderscheiden van de Latijnse ritus die vrijwel het gehele Italiaanse katholicisme kenmerkt. De Arbëresh-kerken volgen de kalender en de liturgische vormen van het christelijke Oosten, terwijl ze in gemeenschap blijven met Rome: een theologische en rituele positie die door de eeuwen heen voortdurende onderhandeling met de Latijnse kerkelijke autoriteiten heeft gevergd, en die vandaag een van de meest zichtbare elementen vormt van de culturele eigenheid van deze gemeenschappen. In San Costantino Albanese, in de provincie Potenza, heeft de regio Basilicata de Arbëresh-cultuur formeel erkend als immaterieel erfgoed, en daarmee het demo-etno-antropologische en linguïstische belang bevestigd van een traditie die inmiddels vijf eeuwen lokale verankering telt.

De momenten waarop deze gelaagdheid het duidelijkst zichtbaar wordt, zijn de huwelijksceremonies, waarbij de traditionele vrouwenkleding — met haar bewerkte borduursels en haar kleuren die per dorp verschillen — nog altijd wordt gedragen, en liederen in het Arbëresh de fasen van het ritueel begeleiden. Het gaat niet om re-enactment: deze gebruiken zijn niet onderbroken en later hersteld, maar op continue wijze in stand gehouden, wat ze tot iets anders maakt dan een historische reconstructie. Het is de gewone manier waarop sommige families ervoor kiezen de fundamentele levensfasen te vieren.

De aanwezigheid van de Arbëresh in Basilicata stelt een precieze vraag aan wie de taalkundige en culturele minderheden van Europa bestudeert: hoe meet men de vitaliteit van een traditie die nooit een staat achter zich heeft gehad, noch een aaneengesloten gebied met de moedercultuur, noch een demografische kritische massa die groot genoeg is om haar op nationale schaal zichtbaar te maken? Het antwoord dat deze vijf dorpen bieden, simpelweg door te bestaan in de vorm waarin ze bestaan, betreft het vermogen van een gemeenschap om van haar eigen verschil geen bron van conflict maar een voorwaarde voor voortbestaan te maken.