Herdenking van de Overledenen in Ligurië

In de dagen voorafgaand aan 2 november bereidt Ligurië zich voor volgens ritmes die door de geografie zelf zijn gevormd. De structuur van het gebied — smalle valleien, geïsoleerde dorpen op de bergkam, kustgemeenschappen gescheiden door landtongen — heeft ertoe geleid dat de gebruiken rond de herdenking van de overledenen zich hebben ontwikkeld in aparte lokale vormen, mondeling doorgegeven van generatie op generatie in plaats van vastgelegd in een geschreven geheel. Het is de antropoloog Paolo Giardelli die er enkele heeft verzameld in het boek *Il cerchio del tempo* (De cirkel van de tijd), gewijd aan de folklore en antropologie van de regio: een tekst die tot de belangrijkste referenties blijft behoren voor wie zich wil verdiepen in deze minder zichtbare laag van de Ligurische cultuur.

Onder de door Giardelli gedocumenteerde gewoonten bevindt zich die van het openlaten van de ramen in de nacht van 1 op 2 november, om de overledenen toe te staan terug te keren naar het familiehuis. Dit op het eerste gezicht minieme gebaar draagt een opvatting in zich van de grens tussen levenden en doden als iets doorlaatbaars, onderhandelbaars, dat opengaat en sluit volgens de liturgische kalender. Deze visie is niet exclusief voor Ligurië, maar krijgt hier eigen nuances, verbonden zowel met de agrarische cultuur van de binnenlandse valleien als met de zeevaardersultuur van de kust, waar het wachten op de terugkeer — van wie op zee is vertrokken en niet is teruggekeerd — historisch de relatie met afwezigheid en dood heeft gekleurd.

In Genua is het burgerlijke en collectieve middelpunt van deze gedenkdag de Cimitero Monumentale di Staglieno (Monumentale Begraafplaats van Staglieno), geopend in 1851 en vandaag een van de historisch en artistiek belangrijkste begraafplaatscomplexen van Europa. Op 2 november wordt hier de Heilige Mis gevierd in de Viale della Fede, tegenover het Pantheon, voorgezeten door de aartsbisschop — in 2024 monseigneur Marco Tasca. De plechtigheid staat open voor alle burgers en vindt plaats in een ruimte die niet louter een begraafplaats is: de beeldhouwwerken die de lanen bevolken, waaronder de *Statua della Fede* (Standbeeld van het Geloof), gebeeldhouwd door Santo Varni in 1875, maken van Staglieno een marmeren repertorium van de stadsgeschiedenis, waar privérouw en publieke herinnering naadloos in elkaar overvloeien. In dezelfde periode biedt de gemeente Genua gratis rondleidingen aan onder de titel *Staglieno. Arte e bellezza* (Staglieno. Kunst en schoonheid), wat onderstreept hoe de begraafplaats ook functioneert als verspreid museum, toegankelijk en een levend deel van de stad.

Wat de Ligurische herdenking als geheel onderscheidt, is niet één spectaculair ritueel, maar de stille opeenstapeling van kleine gebruiken — het open raam, de bloem die te voet langs het pad van een dorp wordt gebracht, de mis in een moeizaam bereikte begraafplaats op de heuvel — die getuigen van een cultuur die vertrouwd is met afstand, met de zwaarte van het terrein, met een herinnering die levend wordt gehouden met gebaren meer dan met woorden. De geografische versnippering van de regio, die elke gelijkschakeling altijd heeft bemoeilijkt, is ook de reden waarom deze tradities vandaag nog lokale varianten bewaren: elke vallei heeft haar eigen versie bewaard, en de vergelijking daartussen levert de kaart op van een veelvormig Ligurië, dat men het best leert kennen door te zien hoe het omgaat met zijn doden.