Cividale del Friuli

In de naam van de regio zelf schuilt haar oorsprong: Forum Iulii, de stad die door Julius Caesar werd gesticht als Romeinse buitenpost langs de weg naar de oostelijke gebieden van het rijk. Uit die Latijnse benaming ontstond, door geleidelijke samentrekking, de naam Friuli, en de stad die daarvan de kern was — vandaag Cividale del Friuli, in de provincie Udine — draagt in haar architectonische lagen nog altijd de herinnering aan elke beschaving die zich er in bijna tweeduizend jaar heeft gevestigd.

Het waren echter de Longobarden die Cividale een vooraanstaande rol in de Europese geschiedenis gaven. Na hun opmars in Italië in 568 koos het Germaanse volk onder leiding van Alboino deze plaats als zetel van het eerste Longobardische hertogdom op het schiereiland. Meer dan zes eeuwen lang bleef de stad een centrum van macht en cultuur, en werd vervolgens tot 1238 zetel van het Patriarchaat van Friuli. Van dat tijdvak resteren materiële getuigenissen van zeldzame kwaliteit: het Tempietto Longobardo (Longobardische tempel), gevat in de rots boven de Natisone, is een oratorium uit de 8e eeuw met stucwerk en fresco's die behoren tot een figuratieve traditie waarvan de oorsprong nog deels een raadsel is. In het Museo Cristiano (Christelijk Museum) van de kathedraal van Santa Maria Assunta worden het Altaar van Ratchis bewaard, gebeeldhouwd rond 740 in opdracht van de gelijknamige Longobardische koning, en het Doopvont van Callisto, beide behorend tot de belangrijkste vroegmiddeleeuwse kunstwerken van Italië. Dit geheel van locaties leidde in 2011 tot erkenning door UNESCO in het kader van de serie «Longobarden in Italië. De machtsplaatsen».

Het stedelijke weefsel vertelt over opeenvolgende lagen met dezelfde ingetogenheid waarmee de stenen zich opstapelen. De Ponte del Diavolo (Duivelsbrug), die met haar asymmetrische bogen de Natisone overspant, gaat in haar huidige vorm terug tot de 15e eeuw, herbouwd na de verwoesting van 1331 en opnieuw na die van 1917 tijdens de Eerste Wereldoorlog. Daaronder stroomt de rivier tussen wanden van kalksteen, in een landschap dat weinig van de Friulaanse vlakte heeft en veel van een alpiene kloof in miniatuur. De historische kern bewaart het Romeinse stratenplan, met het Museo Archeologico Nazionale (Nationaal Archeologisch Museum) dat is gehuisvest in het paleis van de Provveditori Veneti en vondsten herbergt die de periode van de bronstijd tot de Longobardische tijd omspannen.

Cividale ligt op ongeveer dertig kilometer van de Sloveense grens, aan de oostelijke rand van de Colli del Friuli (Friulaanse heuvels), op het punt waar de vlakte plaatsmaakt voor de Valli del Natisone (Natisone-valleien). Deze grensligging heeft haar geschiedenis evenzeer bepaald als haar geografie: als kruispunt van volkeren, talen en invloeden heeft de stad zonder een herkenbare eigen identiteit te verliezen, alles in zich opgenomen en laten neerslaan. Die identiteit is nog altijd te lezen in het plaatselijke dialect, in de plaatsnamen, in de keuken die Friulaanse tradities met Slavische invloeden vermengt, en in een gemeenschapsleven op menselijke schaal — iets meer dan elfduizend inwoners — dat in staat is de dagelijkse band met een erfgoed levend te houden dat elders het risico zou lopen tot pure decor te verworden.