Cantinitt di Megolo

In het gehucht Megolo, dat zich uitstrekt over drie delen — Megolo di Fondo, Megolo di Mezzo en Megolo di Cima — langs de flank van de Val d'Ossola in de gemeente Pieve Vergonte, in de provincie Verbano-Cusio-Ossola, is een systeem van stenen bouwwerken bewaard gebleven dat de lokale traditie cantinitt noemt. De naam is op zichzelf al veelzeggend: kleine kelders, in het verkleinwoord, alsof men hun aanwezigheid in het landschap wilde verkleinen. Toch vormen deze bouwwerken, uitgehouwen rechtstreeks in de berghelling of tegen de levende rots aangebouwd met droogstenen muren, een van de meest coherente getuigenissen van de alpiene plattelandsarchitectuur van de Ossola.

De logica die erachter schuilgaat is elementair in opzet en verfijnd in uitvoering. Het gesteente behoudt op die hoogte en in die positie een vrijwel constante temperatuur gedurende het jaar, met slechts geringe schommelingen die de vloeistoffen beschermen tegen ongecontroleerde gisting en tegen de zomerhitte. De gemeenschappen die in deze gehuchten woonden, bewaarden er wijn — met name de Prunent, een autochtone rode druivensoort uit de Ossola, verbouwd op de terrassen van de lagere vallei — door te profiteren van wat de geologie bood, zonder enige mechanische ingreep. De toegang verloopt via kleine, met een architraaf afgedekte openingen, zo klein mogelijk gehouden, die de warmte-uitwisseling met de buitenlucht beperken.

Wat de bouwwijze betreft, combineren de cantinitt het natuurlijke gesteente met lokaal steenmetselwerk, vaak zonder bindmiddel of met arme mortel, volgens technieken die van generatie op generatie zijn doorgegeven en aangepast aan de specifieke kenmerken van het terrein. Het gaat niet om geïsoleerde structuren, maar om een verspreid systeem, verdeeld over het weefsel van het gehucht, zodat elk gezin over zijn eigen bewaarruimte kon beschikken in de nabijheid van de woning. Deze nabijheid onderscheidt de cantinitt van Megolo van de bekendere ijskelders of de opslagplaatsen in de vallei: ze maken integraal deel uit van het dagelijks leven van het dorp, en zijn geen perifere infrastructuur.

Het Regionaal Landschapsplan van Piemonte (Piano Paesaggistico Regionale) heeft deze bouwwerken erkend als elementen van rurale archeologie die bescherming verdienen, en heeft ze opgenomen in het kader van de getuigenissen van het historische alpiene agrarische landschap. Deze formele erkenning heeft echter niets veranderd aan de feitelijke staat van de site, die zich in een wisselende bewaringstoestand bevindt: sommige structuren zijn nog intact, andere zijn getekend door de tijd en door de geleidelijke opgave van de wijnbouwpraktijken in de bergen die hun gebruik rechtvaardigden.

Megolo en zijn cantinitt bevinden zich zo op het grensgebied tussen levende herinnering en historisch document. De wijnbouw in de Ossola is weliswaar sterk afgenomen ten opzichte van vroegere eeuwen, maar niet volledig verdwenen, en de Prunent wordt nog altijd door enkele lokale landbouwbedrijven gevinifieerd, waardoor de band tussen het gebied en zijn tradities levend blijft. In deze context blijven de cantinitt een bevoorrecht observatiepunt om te begrijpen hoe de alpiene gemeenschappen het territorium wisten te lezen en de eigenschappen ervan te vertalen naar duurzame bouwoplossingen.