Calanchi di Aliano

Aliano ligt op een klei-uitloper op 555 meter boven zeeniveau, in het hart van de provincie Matera, uitkijkend over de Val d'Agri (Agri-vallei). Minder dan duizend inwoners, straten die uitlopen in leegte, een horizon die geen enkele beschutting biedt. Het dorp kondigt zich niet geleidelijk aan: het verschijnt plotseling, na kilometers weg die door een steeds kaler landschap voert, waar de aarde ophoudt achtergrond te zijn en de absolute hoofdrol opeist.

De calanchi (ravijnlandschap) rond Aliano zijn het resultaat van eeuwenlange watererosie op pliocene kleigrond. Regenwater dat over een ondoorlatende, plantloze bodem stroomt, heeft het oppervlak uitgesneden tot scherpe kammen, torentjes, diepe geulen en gestreepte hellingen die van kleur veranderen met het licht — grijs in de ochtend, oker in de middag, bijna wit onder de hoge julizon. De vegetatie beperkt zich tot geïsoleerde bosjes steppegras en een enkele taaie struik: niet genoeg om de geometrie van het terrein te verzachten, net genoeg om eraan te herinneren dat het nog altijd bewoonbaar land is. De vormen veranderen van seizoen tot seizoen, want elke hevige regenbui tekent de contouren opnieuw, verplaatst materiaal, opent nieuwe insnijdingen. Het is geen vast landschap: het is een proces dat nog gaande is.

Wat dit gebied nog gelaagder maakt, is de literaire herinnering die zich er heeft afgezet. Carlo Levi werd in 1935 en 1936, tijdens het fascistische regime, naar Aliano verbannen. Uit die gedwongen ballingschap ontstond *Cristo si è fermato a Eboli* (Christus kwam niet verder dan Eboli), gepubliceerd in 1945, waarin Levi met klinische precisie en menselijke betrokkenheid het leven van de Lucaanse boeren beschreef, het gevoel van verlatenheid van deze streken, de afstand — geografisch en maatschappelijk — die hen scheidde van de rest van het land. De calanchi komen in het boek naar voren als landschapselement en bijna als psychologisch gegeven: een decor dat het isolement versterkt, dat een toestand zichtbaar maakt. Tegenwoordig bestaat in Aliano het Parco Letterario Carlo Levi (Literair Park Carlo Levi), dat plekken, herinneringen en sporen van dat verblijf verzamelt.

Het gebied rond het dorp omvat ook de zogeheten Giardini di Aliano (Tuinen van Aliano), aanplantingen van olijfbomen, citrusgaarden en perzikbomen die samen bestaan met de kleiformaties, in een contrast dat nooit helemaal in harmonie oplost. Het is juist deze spanning — tussen het vruchtbare en het afkalvende, tussen het bewerkte en het door water uitgesneden landschap — die het karakter van deze plek meer bepaalt dan welk afzonderlijk element ook.