Calanchi della Sicilia interna

In het achterland van Agrigento, ver van de kust en de gebaande paden, ondergaat het landschap een radicale transformatie. De bebouwde velden maken plaats voor een gebied dat door erosie is gevormd, waar de klei — eeuwenlang blootgesteld aan de wisselwerking van regen en wind — is uitgesleten tot kammen, groeven en pinakels die eerder aan bepaalde Noord-Afrikaanse woestijnen doen denken dan aan het gangbare beeld van Sicilië. De Calanchi del Cannizzola, in de provincie Agrigento, vormen een van de meest uitgesproken voorbeelden van dit verschijnsel op het eiland: een gebied waar de geologie spreekt met een helderheid die het mediterrane landschap zelden toelaat.

Het proces dat de calanchi (kleiravijnen) doet ontstaan, is traag en aanhoudend. De kleigrond, ondoorlaatbaar en compact, absorbeert het regenwater niet maar laat het over het oppervlak wegstromen, en elk regenseizoen slijt nieuwe groeven uit of verdiept de bestaande. Het resultaat is een reliëf dat per definitie instabiel is, dat in de loop van de tijd van vorm verandert en geen definitieve lezing toelaat. De kleuren die daaruit ontstaan variëren van verschroeid okergeel tot askleurig grijs en kalkwit, en veranderen met het uur van de dag en de vochtigheidsgraad van de bodem. Op bepaalde momenten, wanneer het schuine licht van de late namiddag de kleikammen raakt, vermenigvuldigen de schaduwen zich en krijgt het landschap een diepte die bijna beeldhouwkunstig aandoet.

Dit gebied is plaatselijk ook bekend als Deserto dei Calanchi (Woestijn van de Kleiravijnen), een volksnaam die iets precies zegt over de visuele ervaring van de plek: de afwezigheid van noemenswaardige vegetatie, de stilte, het gevoel je in een omgeving te bevinden die haar eigen regels volgt. Toch is het in alle opzichten een Siciliaans landschap, ingebed in een geografische context waar op korte afstand de amandelbomen, de olijfboomgaarden en de graanvelden terugkeren. Deze nabijheid tussen esthetisch tegengestelde werelden is misschien wel het meest onthullende element van de innerlijke complexiteit van het eiland.

De kleiravijnen van het Siciliaanse achterland hebben de aandacht getrokken van fotografen en filmmakers, precies vanwege hun vermogen om buiten-Europese omgevingen op te roepen zonder de Middellandse Zee te verlaten. De provincie Agrigento, al bekend voor de Valle dei Templi (Vallei der Tempels), herbergt dus ook dit minder bezongen gezicht: een landschap dat zich niet gemakkelijk laat kennen, dat vraagt om van de hoofdwegen af te wijken en een gebied te aanvaarden zonder gevestigde toeristische infrastructuur. Het is in die afwezigheid dat, deels, zijn zwaarte schuilt.