Botteghe delle maschere in cartapesta di Venezia

In het stedelijk weefsel van Venetië, waar de druk van het massatoerisme de lokale ambachtelijke bedrijvigheid geleidelijk heeft uitgehold, houden enkele werkplaatsen stand als levende laboratoria van een gecodificeerd vak. Het zijn de werkplaatsen van de *mascareri* — een term die de Serenissima in de vijftiende eeuw officieel erkende als zelfstandige ambachtelijke categorie — en hun werk bestaat nog altijd uit het vormen van maskers in papier-maché volgens procedures die in de loop der eeuwen geen wezenlijke veranderingen hebben ondergaan.

De techniek begint met het voorbereiden van lagen bevochtigd papier, die met precisie over elkaar worden gelegd op gipsvormen die de klassieke gezichten van de Venetiaanse traditie en de Commedia dell'Arte reproduceren: de Bauta, de Moretta, de Pantalone, de Zanni, de Arlecchino (Harlekijn). Eenmaal droog wordt de schaal uit de mal gehaald, bijgesneden, zorgvuldig geschuurd en ten slotte overgedragen aan de decoratieve beschildering, die sober kan blijven of verrijkt kan worden met bladgoud, pigmenten geïnspireerd op de Venetiaanse schilderkunst van de achttiende eeuw — Tiepolo behoort tot de meest genoemde referenties onder de meesters van het vak — of met handmatig aangebrachte plastische elementen. Elke stap vraagt om geduld: papier-maché laat zich niet haasten.

Eén van de werkplaatsen die deze continuïteit het best belichaamt, is de Bottega dei Mascareri (maskerwerkplaats) van de broers Sergio en Massimo Boldrin, gevestigd aan de voet van de Ponte di Rialto sinds 1984. Hun maskers zijn opgenomen in Italiaanse en buitenlandse collecties, zijn gebruikt voor filmproducties en voor het California Shakespeare Festival, en de op het werk van Tiepolo geïnspireerde decoraties, toegepast op papier-maché, vormen een vernieuwing die de gebroeders Boldrin als hun eigen verdienste beschouwen. Het atelier is meer dan veertig jaar op dezelfde plek gebleven, een gegeven dat in het hedendaagse Venetië het gewicht heeft van een anomalie.

De oorsprong van dit vak reikt verder terug dan de carnavalstraditie alleen zou doen vermoeden. De eerste vermeldingen van maskers in de Venetiaanse calli (steegjes) dateren uit de dertiende eeuw, toen — volgens de kronieken van die tijd — de vrouwen van Constantinopel het gebruik invoerden om het gezicht in het openbaar te bedekken, een gewoonte die doge Enrico Dandolo zozeer trof dat hij er expliciet melding van maakte. In de loop der eeuwen kreeg het Venetiaanse masker verschillende functies: instrument van sociale anonimiteit, theateraccessoire, representatief object en ten slotte, met de herleving van het Carnaval in 1979 na decennia van onderbreking, ambachtelijk werkstuk bestemd voor verzamelaars en de culturele markt.

Wat deze werkplaatsen onderscheidt van de industriële productie — die weliswaar bestaat, gevoed door import van serieproducten — is de herkenbaarheid van het handgebaar. In een Venetiaans papier-mâché-atelier draagt elk masker de sporen van de handen die het hebben gemaakt: minieme onregelmatigheden in het oppervlak, niet-gestandaardiseerde kleurkeuzes, verhoudingen die licht variëren van stuk tot stuk. Het is deze beheerste variabiliteit, niet de seriematige perfectie, die de waarde van het werkstuk bepaalt. Sommige werkplaatsen combineren de maskerproductie met het naaien van achttiende-eeuwse kostuums, waarmee een compleet beeld wordt gereconstrueerd dat rechtstreeks teruggrijpt op de visuele cultuur van de Republiek Venetië.