Borgonuovo di Piuro e Cascate dell'Acquafraggia

In september 1618 stortte de Monte Conto met zo'n kracht op Piuro neer dat een volledige nederzetting in enkele uren werd weggevaagd. Onder het puin verdwenen huizen, kerken, palazzi en ongeveer duizend mensen. Er bleef nauwelijks iets aan de oppervlakte: alleen de stilte van een vallei die tot dat moment eeuwen van commerciële en ambachtelijke voorspoed had gekend. Borgonuovo di Piuro, de frazione (gehucht) die door haar ligging aan de catastrofe ontsnapte, werd vanaf die dag de plek van herinnering en continuïteit — het enige punt van waaruit terug te kijken viel naar wat er niet meer was.

De geschiedenis van Piuro voert terug tot de vroege middeleeuwen: de naam duikt voor het eerst op in documenten uit 973, in de vorm "Prore", en men vermoedt dat hij afstamt van het Latijnse "petronium", ofwel steenachtig gebied — een etymologie die al iets essentieels vertelt over de band tussen dit gebied en zijn ondergrond. In de 12e eeuw maakte het dorp zich los van Chiavenna en werd het een zelfstandige gemeente; in de eeuwen daarna bouwde het zijn welvaart op drie pijlers: de winning en bewerking van pietra ollare (een zachte, hittebestendige steensoort), de zijdehandel en de controle over de tolheffingen op goederen die op weg waren naar de Settimo-pas en het Comomeer. Onder het bestuur van de Drie Bonden-republiek, van 1512 tot 1797, bereikte Piuro het hoogtepunt van zijn economische expansie, met handelsbetrekkingen tot ver in het continentale Europa. De aardverschuiving van 1618 maakte hier abrupt een einde aan, met de rauwe kracht die geologische verschijnselen eigen is.

Vandaag bewaart Borgonuovo die gelaagdheid van geschiedenis via de opgravingen die in de loop van de twintigste eeuw fragmenten van het begraven dorp aan het licht brachten — muurresten, gebruiksvoorwerpen, sporen van een alledaags leven dat abrupt werd afgebroken. Het Museo del Tempo Libero (Museum van de Vrije Tijd) verzamelt een deel van deze vondsten en biedt een beeld van het maatschappelijke en productieve weefsel dat de aardverschuiving, paradoxaal genoeg, aan de tand des tijds heeft onttrokken. De pietra ollare, een materiaal dat hier al sinds de oudheid lokaal wordt gewonnen vanwege zijn bewerkbaarheid en hittebestendigheid, blijft de rode draad van dit verhaal: eeuwenlang gebruikt voor de vervaardiging van potten, vaten en gebruiksvoorwerpen, verbindt het de geologische landschap van de Valchiavenna met de materiële gewoonten van generaties bewoners.

Op korte afstand van Borgonuovo storten de Cascate dell'Acquafraggia (watervallen van de Acquafraggia) zich vanaf de helling van de Val Bregaglia met een dubbele val naar beneden — een tafereel dat Leonardo da Vinci vastlegde in zijn notitieboeken tijdens zijn reizen door Lombardije. Die tekening — een schets waarin de natuuronderzoeker en kunstenaar de vorm van het vallende water vastlegde — plaatst deze hoek van de provincie Sondrio binnen een geschiedenis van landschapsbeleving die ver boven het lokale niveau uitstijgt. De watervallen voeden de beek Acquafraggia, een zijrivier van de Mera, en markeren met hun aanhoudende geruis een gebied dat in zijn topografie en collectieve geheugen nog altijd het spoor draagt van wat 1618 heeft weggenomen en van wat, ondanks alles, is blijven bestaan.