Traditie van het Siciliaanse smeedijzer

Caltagirone is wereldwijd bekend voor zijn keramiek, en die roem heeft een andere traditie die de stad deelt met de bredere Siciliaanse barok in de schaduw gesteld: de smeedijzerkunst. Terwijl de winkels met gekleurd majolica de vitrines langs de Scala di Santa Maria del Monte vullen, overleven in enkele zijstraten nog werkplaatsen waar aambeeld en hamer een oud ritme aangeven, geërfd van de smeden die in de achttiende eeuw de adellijke paleizen van de Val di Noto versierden.

De historische context is onlosmakelijk verbonden met het barokke tijdvak dat Oost-Sicilië overspoelde na de aardbeving van 1693. De herbouw van de steden — Caltagirone inbegrepen, vandaag UNESCO-erfgoed samen met zeven andere centra van de laat-Siciliaanse barok — vroeg niet alleen om steenhouwers en stukadoors, maar ook om smeden die in staat waren hekwerken, uitstekende balkons en gevellantaarns te smeden. Het smeedijzer werd zo een integraal onderdeel van het decoratieve vocabulaire van die tijd: volutes, acanthusbladeren en plantmotieven in metaal versmolten met de gevels van kalksteen, in dialoog met de gebeeldhouwde maskers en friezen.

De basistechniek is door de eeuwen heen niet veranderd. Het ijzer wordt tot gloeiens gebracht in een oven die traditioneel met steenkool wordt gestookt, tot het de temperatuur bereikt waarbij het metaal wijkt onder de druk van het gereedschap. Op dat moment werkt de smid snel: elke hamerslag op het aambeeld moet precies zijn, want het ijzer koelt binnen enkele seconden af en het werkvenster is smal. Complexe vormen — spiralen, verbindingen, bladvormige uiteinden — worden verkregen door opeenvolgende fasen van verhitten en hameren, waarbij elke fase de structuur van het materiaal licht wijzigt.

Wat de Siciliaanse traditie onderscheidt van andere Italiaanse scholen in de kunstsmederij is de neiging om de formele strengheid van de barok te verweven met decoratieve oplossingen van Arabisch-Normandische oorsprong, een neerslag van een culturele gelaagdheid die in Sicilië nooit helemaal is verdwenen. Bepaalde geometrische motieven die terugkeren in de tralies van sommige kerken in Caltagirone verwijzen naar een ornamenteel register dat ouder is dan de barok, in de loop der eeuwen door de plaatselijke smeden overgenomen en opnieuw geïnterpreteerd.

Vandaag zijn er nog maar weinig actieve werkplaatsen. Het vak vereist jaren van leerlingschap, een fysieke weerstand die niet vanzelfsprekend is en een bereidheid om te werken in hitte en lawaai die nieuwe generaties afschrikt. Toch krijgen sommige werkplaatsen nog steeds opdrachten voor de restauratie van historische gebouwen, waarbij ze onderdelen produceren die qua vorm, dikte en afwerking verenigbaar moeten zijn met de originelen uit de achttiende eeuw. Het is in dit werk van trouwe replicatie, meer dan in de decoratieve producties bestemd voor de markt, dat de overdracht van technische kennis nog een concrete bestaansreden vindt.