Mamuthones e Issohadores di Mamoiada

In het hart van de Barbagia, in Mamoiada — een plaats met iets meer dan tweeduizend inwoners in de provincie Nuoro — vindt elk jaar op 17 januari een van de meest bestudeerde en minst doorgronde rituele processies van het Italiaanse schiereiland plaats. Op die dag, het feest van Sant'Antonio Abate, vullen twee figuren die samen optrekken maar volgens tegengestelde logica bewegen de straten van het dorp: de Mamuthones en de Issohadores.

De Mamuthones lopen in een rij, gebogen onder het gewicht van een stapel veebellen die op hun rug zijn vastgebonden — het geluid dat ze produceren, dof en ritmisch, verspreidt zich bij elke stap in een bijna mechanische cadans. Het gezicht is bedekt door een masker van donker hout, gesneden met vaste, uitdrukkingsloze trekken; het lichaam is gehuld in zwarte schapenvellen. De Issohadores lopen naast hen met een andere, losser tred: ze dragen een rood lijfje, een wit hemd en een witte broek, de Sardische berritta (traditionele muts), en een schouderband met bronzen belletjes. In hun hand houden ze een touw — de soha — waarmee ze een lasso naar het publiek werpen en zo een vangst nabootsen. De twee figuren vormen een systeem: de ene beweegt zich voort belast, de andere circuleert en houdt toezicht.

De oorsprong van deze stoet blijft onderwerp van debat onder wetenschappers. Marcello Madau, archeoloog aan de Accademia di Belle Arti (kunstacademie) van Sassari, heeft opgemerkt dat er geschreven bronnen ontbreken die de aanwezigheid van de Mamuthones in vroegere tijden kunnen bevestigen, al erkent hij dat culturele overdracht in Sardinië historisch mondeling verloopt. Sommige onderzoekers plaatsen het ontstaan van deze maskers in de gedocumenteerde folklore van de negentiende eeuw; anderen zien ze als onderdeel van een continuïteit van agropastorale riten met prehistorische oorsprong, verbonden aan de seizoenscyclus en de bezwerende wedergeboorte van de natuur. Geen van beide standpunten heeft definitieve bevestiging gevonden.

Het Museo delle Maschere Mediterranee (museum van de mediterrane maskers), gelegen in het centrum van Mamoiada, bewaart de originele kostuums en biedt een breder vergelijkend kader: de maskers van het dorp worden in verband gebracht met vergelijkbare figuren uit andere culturen van het Middellandse Zeegebied, van Griekenland tot het Iberisch schiereiland, wat wijst op een netwerk van rituele praktijken dat tijdperken en geografieën doorkruist zonder dat de draden met zekerheid weer aan elkaar kunnen worden geknoopt. Het museum is een referentiepunt geworden voor de studie van het traditionele Europese carnaval.

Wat, voorbij alle hypothesen, overblijft, is de processie zelf: het fysieke gewicht van de veebellen — dat in volledige kostuums meer dan dertig kilogram kan bedragen — de traagheid die door die last wordt opgelegd, het geluid dat elke figuur voorafgaat en volgt. Mamoiada is geen doorreisplaats: wie op 17 januari aankomt, of tijdens het carnaval, bevindt zich midden in een ritueel dat de lokale gemeenschap in stand houdt met een continuïteit die geen externe verklaring nodig heeft om te bestaan.